खंजीर आणि खाज

महाराष्ट्राच्या राजकारणात सध्या तत्त्वांचा बाजार आणि सोयीच्या युतींचा सुकाळ झाला असून, एकेकाळचे कट्टर विरोधक आता सत्तेच्या उबदार आश्रयासाठी गळ्यात गळे घालताना दिसत आहेत. ठाण्याच्या राजकारणात ’गनिमी कावा’ करणार्‍या शिंदेंच्या दरबारी राज ठाकरेंची झालेली हजेरी ही केवळ वैयक्तिक भेट नसून, ती आगामी निवडणुकांसाठी आखली गेलेली एक धूर्त रणनीती आहे. पडद्यामागच्या या घडामोडी राज्याच्या राजकीय संस्कृतीचा पोत कशा प्रकारे उसवत चालला आहे, याचे हे सखोल विच्छेदन…

महाराष्ट्राच्या राजकारणात सध्या ज्या काही ’भेटीगाठी’ पार पडत आहेत, त्या पाहिल्या की थोरल्या आणि धाकट्या पातींमधील अंतर कमी होत असल्याचे जेवढे आभास निर्माण होतात, त्यापेक्षा अधिक ठळकपणे अधोरेखित होते ती म्हणजे सत्तेच्या सोपानासाठी असलेली अस्वस्थता. ठाण्यातील आनंद आश्रमाच्या सावलीत आणि मुख्यमंत्र्यांच्या वर्षा निवासस्थानी मनसे अध्यक्ष राज ठाकरे यांनी लावलेली हजेरी ही केवळ औपचारिकता नव्हती, तर ती एका नव्या राजकीय प्रसववेदनेची नांदी असू शकते. ज्यांच्यावर कधीकाळी ’नगरसेवक चोरांची टोळी’ म्हणून राज ठाकरेंनी तोफ डागली होती, त्याच एकनाथ शिंदेंच्या दारात जेव्हा राज ठाकरे पोहोचतात, तेव्हा तत्त्वांपेक्षा तडजोडींना आणि भूमिकेपेक्षा भविष्याला अधिक महत्त्व प्राप्त झाल्याचे स्पष्ट होते. या भेटीनंतर संजय राऊत यांनी व्यक्त केलेली ’पाठीकडील शस्त्रक्रिया’ अर्थात खंजिराची भाषा नवी नाही, पण त्यातील आक्रमकता आता अधिक टोचणारी आणि राजकीय अपरिहार्यतेतून आलेली आहे.
बाळासाहेब ठाकरे यांनी अत्यंत कष्टाने स्थापन केलेल्या मूळ शिवसेनेच्या पाठीत एकनाथ शिंदे यांनी खंजीर खुपसला, हा राऊतांचा आरोप आता राजकीय ’लोककथा’ बनू पाहत असला तरी, त्यात ’विचारांची बेईमानी’ आणि ’अमित शहा-मोदींचा स्वार्थ’ या फोडणीने अधिक धार चढवली गेली आहे. मुद्दा असा की, राजकारण हे शेवटी शक्यतांचा खेळ असतो आणि या खेळात ’शत्रूचा शत्रू तो आपला मित्र’ हा नियम कायमच लागू होतो.
उद्धव ठाकरेंसोबतच्या युतीची चर्चा हवेत असतानाच आणि ’मराठी कार्ड’ पुन्हा एकदा खेळले जात असताना, अचानक राज ठाकरे हे शिंदेंच्या भेटीला का जातात? हा प्रश्न केवळ राज ठाकरेंच्या राजकीय लवचिकतेचे लक्षण मानावे की त्यांच्या वैचारिक गोंधळाचे, हा प्रश्न आता विचारणे क्रमप्राप्त ठरते. शिवसेनेचे नाव आणि धनुष्यबाण हे चिन्ह निवडणूक आयोगाच्या तांत्रिक कौशल्यातून शिंदेंना मिळाले असले तरी, त्यातून उभे राहिलेले ’नंदनवन’ हे चोरीच्या मालावर आधारित असल्याची टीका करून राऊत यांनी नैतिकतेचा प्रश्न ऐरणीवर आणला आहे. मात्र, भारतीय राजकारणात नैतिकतेचा लचका तोडण्याचे काम सर्वांनीच आपापल्या सोयीनुसार केले असल्याने, ही ओरड आता केवळ एका बाजूची केविलवाणी तक्रार वाटू लागते.
महाराष्ट्राच्या हितासाठी हे भांडण उकरून काढल्याचे संजय राऊत म्हणतात, तेव्हा त्यामागे केवळ राज्याचा विकास नसून स्वतःच्या अस्तित्वाची आणि चिन्हाची लढाई अधिक आहे. ’बाळासाहेबांच्या विचारांवर कुणीही यावे आणि थुंकून जावे’ हे आम्हाला चालणार नाही, अशी टोकाची विधाने जेव्हा येतात, तेव्हा समजून घ्यावे की जमिनीवरची पकड सुटण्याची भीती आता नेतृत्व करणार्‍यांच्या मनात घर करू लागली आहे. राजकारणात जेव्हा आक्रमकता वाढते, तेव्हा सहसा तर्क मागे पडतो. राज-शिंदे भेटीने निर्माण झालेले प्रश्न हे केवळ एका भेटीपुरते मर्यादित नाहीत. मनसेची ताकद मुंबई आणि ठाण्यासारख्या शहरांत किती उरली आहे आणि शिंदेंना या ताकदीची गरज का भासते आहे, याचे गणित मांडले तर त्यातून ’मराठी मतांचे विभाजन’ रोखणे हा एकच उद्देश दिसतो. मात्र, ज्यांनी आयुष्यभर एकमेकांवर खालच्या पातळीवर जाऊन टीका केली, ते आता ’महाराष्ट्राच्या हितासाठी’ एकत्र येत असल्याचे जेव्हा सांगतात, तेव्हा मतदारांच्या बुद्धीची ही थट्टाच ठरते.
दुसरीकडे, काँग्रेसच्या अंतर्गत दुफळीमुळे चंद्रपुरात भाजपला मिळालेली सत्ता आणि त्यात शिवसेनेची झालेली कोंडी, हे महाराष्ट्राच्या राजकारणातील एक मोठे आणि दुर्दैवी वास्तव आहे. महाविकास आघाडीतील मित्रपक्षांच्या चुकांचे खापर एकमेकांवर फोडण्याचे हे जे सत्र सुरू आहे, ते आगामी महापालिका निवडणुकांमध्ये या आघाडीला किती महागात पडेल, याचे गणित आता मांडणे कठीण नाही. महाराष्ट्रातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका रखडलेल्या असताना, प्रत्येक गट आपली शक्ती वाढवण्यासाठी वाटेल त्या थराला जात आहे.
निवडणुका डोळ्यासमोर नसल्या की स्मारकांचे विस्मरण होते आणि निवडणुकांचे पडघम वाजू लागले की श्रद्धेचा पूर येतो, हे महाराष्ट्राच्या जनतेला आता सवयीचे झाले आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अरबी समुद्रातील स्मारकावरून आणि जलाभिषेकाच्या विसरलेल्या स्मरणावरून देवेंद्र फडणवीसांना लक्ष्य करणे हे राऊतांचे नेहमीचेच राजकीय अस्त्र आहे, परंतु ते अस्त्र आता किती प्रभावी ठरेल, याबद्दल साशंकता आहे कारण मतदारांची स्मृती ही राजकीय नेत्यांच्या विसरभोळेपणापेक्षा अधिक तीक्ष्ण झाली आहे.
राज्यसभेच्या एका जागेसाठी महाविकास आघाडीत सुरू असलेली रस्सीखेच आणि शरद पवारांवर राऊतांनी व्यक्त केलेला अढळ विश्वास, हे या संपूर्ण नाटकातील महत्त्वाचे उपकथानक आहे. ’शरद पवार भाजपसोबत जाणार नाहीत’ याची ग्वाही जेव्हा संजय राऊत देतात, तेव्हा ती खात्री पवारांपेक्षा स्वतःच्या उरल्यासुरल्या पक्षाला धीर देण्यासाठी अधिक असते. उद्धव ठाकरेंना विधान परिषदेत धाडण्यासाठी सुरू असलेली विनवणी ही देखील पक्ष संघटनेत आलेली शिथिलता दूर करण्यासाठीची एक धडपड आहे. विधिमंडळात मुख्य नेत्याची उपस्थिती ही सैन्याला बळ देणारी असते, हे राऊतांचे म्हणणे तांत्रिकदृष्ट्या बरोबर असले तरी, प्रत्यक्षात मैदानातील लढाई वेगळीच असते. जेव्हा सेनापतीच संभ्रमात असतो, तेव्हा सैन्य केवळ आदेशाची वाट पाहत उभे राहते आणि शत्रू संधी साधतो. शिवसेनेच्या फुटीनंतर निर्माण झालेले हे दोन ध्रुव आणि त्यामध्ये स्वतःची तिसरी जागा शोधू पाहणारे राज ठाकरे, असा हा तिहेरी खेळ सध्या महाराष्ट्राच्या मातीवर सुरू आहे. यात ’खंजीर’ कोणाचा आणि ’बेइमानी’ कुणाची, याचा फैसला जनता करेलच, पण सध्या तरी ’तत्त्वे’ गुंडाळून ठेवून केवळ ’तंबू’ शाबूत राखण्यासाठी सर्वच पक्षांची सुरू असलेली ही धडपड महाराष्ट्राच्या प्रगल्भ राजकीय संस्कृतीला न शोभणारी आहे.

Dagger and itch