दरवर्षी 30 डिसेंबर रोजी साजरा होणारा ‘राष्ट्रीय संकल्प नियोजन दिन’ हा केवळ वैयक्तिक उद्दिष्टे ठरविण्यापुरता मर्यादित नसून, तो समाजाच्या एकूण वाटचालीचा आत्मपरीक्षणाचा आणि पुनर्नियोजनाचा दिवस आहे. वर्षाच्या शेवटी उभे राहून मागील काळाचा आढावा घेणे, आपल्या यश-अपयशाचे प्रामाणिक मूल्यमापन करणे आणि येणार्या काळासाठी ठोस, वास्तववादी व सामाजिकदृष्ट्या उपयुक्त संकल्प ठरवणे, ही या दिनाची खरी प्रेरणा आहे. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले असता, संकल्प नियोजन ही प्रक्रिया व्यक्ती आणि समाज यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक दृढ करणारी आहे. व्यक्तीचे संकल्प हे वैयक्तिक असले, तरी त्यांचे परिणाम कुटुंब, समुदाय, संस्था व अखेरीस संपूर्ण समाजावर उमटत असतात.
मानवी जीवन हे केवळ प्रवाहासोबत वाहत जाण्याचे नाव नाही, तर ते जाणीवपूर्वक दिशा देण्याची कला आहे. ही दिशा देण्यासाठी संकल्प आवश्यक असतात. समाजशास्त्र सांगते की, कोणताही समाज प्रगतीच्या दिशेने तेव्हाच वाटचाल करतो, जेव्हा त्या समाजातील बहुसंख्य व्यक्तींच्या ध्येयांमध्ये सुसंगती असते. राष्ट्रीय संकल्प नियोजन दिन हा त्या सुसंगतीचा विचार करण्याची संधी देतो. वैयक्तिक संकल्प आणि सामाजिक गरजा यांचा समन्वय साधला गेला, तर संकल्प हे केवळ शब्द न राहता सामाजिक परिवर्तनाची साधने बनतात.
आजच्या वेगवान, स्पर्धात्मक आणि ताणतणावपूर्ण जीवनात अनेकदा संकल्प क्षणिक भावनेतून घेतले जातात. वर्षाच्या सुरुवातीला उत्साहाने ठरवलेले संकल्प काही आठवड्यांतच विसरले जातात. समाजशास्त्रीय अभ्यासातून असे दिसून येते की, संकल्प अपयशी ठरण्यामागे केवळ इच्छाशक्तीचा अभाव नसतो, तर सामाजिक-सांस्कृतिक अडथळे, आर्थिक मर्यादा, कौटुंबिक जबाबदार्या आणि संस्थात्मक दबाव यांचाही मोठा वाटा असतो. त्यामुळे राष्ट्रीय संकल्प नियोजन दिन हा केवळ काय ठरवायचे? एवढाच प्रश्न विचारत नाही, तर कसे ठरवायचे?, कोणत्या परिस्थितीत ठरवायचे? आणि त्या संकल्पांची अंमलबजावणी कशी करायची? याचाही सखोल विचार करायला भाग पाडतो.
संकल्प नियोजन ही मूलतः सामाजिक प्रक्रिया आहे. व्यक्ती आपल्या अनुभवांमधून, सामाजिक संवादातून आणि सांस्कृतिक मूल्यांमधून संकल्प घडवत असते. उदाहरणार्थ, शिक्षण घेण्याचा संकल्प हा केवळ वैयक्तिक प्रगतीसाठी नसून तो कुटुंबाच्या सामाजिक प्रतिष्ठेशी, रोजगाराच्या संधींशी आणि राष्ट्राच्या मानवी भांडवलाशी जोडलेला असतो. त्याचप्रमाणे आरोग्य जपण्याचा संकल्प हा केवळ
स्वतःपुरता मर्यादित न राहता, सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेवरील ताण कमी करणारा ठरतो. त्यामुळे संकल्प नियोजन करताना ‘मी’च्या पलीकडे जाऊन ‘आपण’चा विचार करणे, ही काळाची गरज आहे.
भारतीय समाजरचनेत संकल्पांची परंपरा प्राचीन काळापासून आढळते. व्रत, प्रतिज्ञा, संकल्पना यांचा उल्लेख धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनात मोठ्या प्रमाणावर दिसून येतो. मात्र, आधुनिक काळात या संकल्पांना वैज्ञानिक नियोजनाची जोड देणे आवश्यक झाले आहे. समाजशास्त्र हे सांगते की, कोणताही संकल्प टिकून राहण्यासाठी तो वास्तववादी असणे, सामाजिक समर्थन मिळणे आणि त्यासाठी आवश्यक संसाधने उपलब्ध असणे महत्त्वाचे आहे. राष्ट्रीय संकल्प नियोजन दिन हा या तीनही घटकांचा समतोल साधण्याची प्रेरणा देतो.
आज भारतासमोर असंख्य सामाजिक आव्हाने उभी आहेत, दारिद्र्य, बेरोजगारी, शिक्षणातील विषमता, लैंगिक असमानता, पर्यावरणीय र्हास, आरोग्य समस्या, सामाजिक तणाव इत्यादी. या पार्श्वभूमीवर राष्ट्रीय संकल्प नियोजन दिनाचे महत्त्व अधिकच वाढते. जर प्रत्येक नागरिकाने आपल्या वैयक्तिक संकल्पांमध्ये सामाजिक जबाबदारीचा समावेश केला, तर सूक्ष्म पातळीवर होणारे बदल व्यापक सामाजिक परिवर्तनाला चालना देऊ शकतात. उदाहरणार्थ, पर्यावरण संवर्धनाचा संकल्प घेणारी व्यक्ती केवळ स्वतःसाठी नाही, तर पुढील पिढ्यांसाठीही शाश्वत भवितव्य घडवण्यास हातभार लावत असते. संकल्प नियोजन हे केवळ उद्दिष्ट ठरवण्यापुरते मर्यादित नसून, ते आत्मशिस्त, सातत्य आणि सामूहिक सहभाग यांची मागणी करते. समाजशास्त्रीय अभ्यासानुसार, ज्या समाजात सामूहिक संकल्पांची संस्कृती बळकट असते, त्या समाजात सामाजिक ऐक्य आणि सहकार्य अधिक दृढ असते. राष्ट्रीय संकल्प नियोजन दिन हा अशा सामूहिक संकल्पांची बीजे रोवण्याचा दिवस ठरू शकतो. शाळा, महाविद्यालये, स्वयंसेवी संस्था, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि माध्यमे यांनी या दिवसाचे महत्त्व अधोरेखित करून समाजात सकारात्मक चर्चेला चालना दिली, तर संकल्प नियोजन ही केवळ वैयक्तिक कृती न राहता सामाजिक चळवळ बनू शकते. आजच्या डिजिटल युगात संकल्प नियोजनाला नवे परिमाण प्राप्त झाले आहे. सोशल मीडिया, ऑनलाइन प्लॅटफॉमर्र् आणि डिजिटल साधनांच्या माध्यमातून लोक आपले संकल्प जाहीर करतात, त्यांची प्रगती शेअर करतात आणि इतरांकडून प्रेरणा घेतात. मात्र, समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले असता, या प्रक्रियेत दिखाऊपणा आणि वास्तव यातील फरक ओळखणे आवश्यक ठरते. संकल्प हे ‘दाखवण्यासाठी’ नव्हे, तर ‘जगण्यासाठी’ असावेत, ही जाणीव राष्ट्रीय संकल्प नियोजन दिन अधोरेखित करतो.
संकल्प अपयशी ठरणे हीही सामाजिक शिकवण असू शकते. अपयशातून शिकणे, आपल्या मर्यादा ओळखणे आणि नव्या पद्धतीने प्रयत्न करणे, ही प्रक्रिया व्यक्तीला अधिक प्रगल्भ बनवते. समाजशास्त्र सांगते की, अपयशाला कलंक न मानता शिकण्याची संधी मानणारा समाज अधिक सर्जनशील आणि प्रगतिशील असतो. राष्ट्रीय संकल्प नियोजन दिन हा अशा सकारात्मक दृष्टिकोनाचा प्रसार करण्याची संधी देतो.
शेवटी, राष्ट्रीय संकल्प नियोजन दिन हा केवळ एका दिवसाचा उत्सव नसून, तो वर्षभरासाठीचा मार्गदर्शक ठरायला हवा. संकल्प म्हणजे भविष्यासाठी टाकलेले पाऊल असते आणि ते पाऊल योग्य दिशेने पडावे यासाठी नियोजन, समन्वय आणि सामाजिक भान आवश्यक असते. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले असता, व्यक्तीचे संकल्प जेव्हा सामाजिक हिताशी जोडले जातात, तेव्हाच त्यांचे खरे मूल्य प्रकट होते. म्हणूनच 30 डिसेंबर हा दिवस आपल्याला आत्मपरीक्षणाची, पुनर्विचाराची आणि नव्या
आशेने पुढे जाण्याची प्रेरणा देणारा ठरतो.
आजच्या बदलत्या काळात, जेव्हा अनिश्चितता आणि अस्थिरता वाढलेली आहे, तेव्हा संकल्प नियोजन हीच स्थैर्याची किल्ली ठरू शकते. राष्ट्रीय संकल्प नियोजन दिन आपल्याला हेच सांगतो की, भविष्य हे आपोआप घडत नाही; ते घडवावे लागते, जाणीवपूर्वक, नियोजनपूर्वक आणि सामाजिक जबाबदारीच्या भावनेतून. अशा संकल्पशील समाजातूनच सुदृढ, समतावादी आणि प्रगत राष्ट्राची निर्मिती होऊ शकते.