लहानपणी आपल्याला आई-बाबा किंवा आजी-आजोबा जेव्हा एखादी घरगुती परंपरा शिकवायला घेतात, तेव्हा तो क्षण फक्त शिकण्यापुरता मर्यादित राहत नाही, तर त्यात एक वेगळीच गोडी, हशा आणि मायेचा स्पर्श मिसळलेला असतो. पहिल्यांदा केलेल्या मोदकांची गंमत ही अशीच एक आठवण आहे, जी अनेकांच्या मनात अजूनही ताजी आहे.
गणपती बाप्पाच्या आगमनाच्या काही दिवस आधीपासूनच घरात तयारी सुरू होत असे. झाडू-फडताळ काढून घर स्वच्छ करणे, आराशीसाठी लागणारे सामान जमा करणे आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे बाप्पाच्या नैवेद्यासाठी मोदकाची तयारी. घरातील ज्येष्ठ बायका, आई आणि आजी यांच्याकडे मोदक बनवण्याची कला जणू रक्तातच उतरलेली होती. पण पहिल्यांदा ते स्वतः करण्याचा अनुभव मात्र खूप वेगळा होता.
मोदक बनवण्याचा पहिला टप्पा म्हणजे सारण तयार करणे. खोबरं किसणे, गूळ कापणे आणि त्यात वेलचीचा सुवास मिसळणे- या सगळ्याचा वास घरभर दरवळत असे. लहानपणी हे काम फक्त बघण्यापुरतं वाटायचं, पण जेव्हा प्रत्यक्षात खोबरं किसायला घेतलं, तेव्हा हाताला लागणार्या काटेरी पात्याने झालेला हलका चटका लक्षात राहायचा. गूळ आणि खोबरं मंद आचेवर शिजताना तयार होणार्या मिश्रणाचा सुवास मनाला भुरळ घालायचा. त्या वेलचीच्या वासात आणि गुळाच्या गोडीतच गणेशोत्सवाचं वातावरण जिवंत व्हायचं.
सारण तयार झाल्यानंतर दुसरा टप्पा म्हणजे उकडीचं पीठ बनवणं. पाणी उकळून त्यात मीठ, तेल आणि तांदळाचं पीठ टाकून घट्टसर मळणं- हे ऐकायला सोपं वाटतं, पण हातात चिकटलेलं गरमसर पीठ मळताना खूप कसरत करावी लागते. पहिल्यांदा हे काम करताना हाताला लागणारी उष्णता आणि त्यावर आईचा थोडं सहन कर, मग कळेल गोडी, असा सल्ला अजूनही कानात घुमतो.
आता खरी परीक्षा सुरू होत असे- मोदकाचा आकार देण्याची. आईच्या हातात जणू जादू असावी, ती एकसारखे, टोकदार आणि सुंदर मोदक बनवायची. पण आपल्या हातून मात्र एकावेळी सारण जास्त भरलं जाई, कधी उकडीची कडा फुटे, तर कधी मोदक गोलसर होऊन लाडूसारखा दिसे. घरातले सगळे त्यावर हसायचे आणि मग त्या मोदकाला तुझे खास डिझाइन म्हणून प्रेमाने नैवेद्यात ठेवले जायचे.
पहिल्यांदा केलेल्या मोदकांची गंमत ही केवळ स्वयंपाकाशी संबंधित नव्हती, तर त्यात एकत्र येणं, शिकणं आणि सगळ्यांनी मिळून हसणं याचा आनंद मिसळलेला होता. आजी म्हणायची, पहिल्या मोदकाचा आकार बघून गणपतीचं हसू वाढतं आणि बाप्पाला तोच आवडतो. त्या एका वाक्यात एवढा प्रेमाचा आणि स्वीकाराचा अर्थ दडलेला होता की, त्यानंतर कधीही आपल्या अपूर्ण मोदकांबद्दल संकोच वाटला नाही.
मोदक वाफवण्याचंही एक वेगळं आकर्षण होतं. वाफेच्या भांड्यात मोदक ठेवताना आई नेहमी केळीचं पान घालायची, ज्यामुळे सुगंधात आणखी गोडी यायची. वाफ बाहेर पडताना घरभर पसरलेला सुगंध म्हणजे गणेशोत्सवाच्या आगमनाची खरी चाहूल असे. ते मोदक नैवेद्याला ठेवून आरती होताना मनात एकच समाधान, बाप्पाला माझा मोदक मिळाला.
पहिल्यांदा केलेल्या मोदकांची गंमत केवळ त्या दिवशीच संपली नाही. ती पुढच्या वर्षी, त्यानंतरही प्रत्येक गणेशोत्सवात आठवणीत राहिली. प्रत्येक वेळी हात जास्त सरावलेले असले, तरी पहिल्यांदा केलेल्या मोदकाचा गोडवा मात्र वेगळाच होता.
आजही जेव्हा कुठे मोदकाचा वास येतो, तेव्हा तो फक्त अन्नाचा सुवास नसतो- तो लहानपणीच्या चुकांमधून शिकण्याचा, आईच्या संयमाचा आणि घरच्या उबदार वातावरणाचा सुवास असतो. पहिल्यांदा केलेल्या मोदकांनी शिकवलं की, परंपरा केवळ पाळायच्या नसतात, तर त्यात हसतखेळत, चुकत-सुधारत मनापासून सहभागी व्हायचं असतं. आणि त्या चुकाही, त्या गमतीही आयुष्यभराची गोड आठवण बनून राहतात.