आज देशातील अनेक मोठ्या मंदिरांमध्ये दर्शनासाठी येणार्‍या भाविकांना ज्या प्रकारचे अनुभव येत आहेत, ते अत्यंत वेदनादायक आणि चिंताजनक आहेत. कोणतंही मंदिर हे श्रद्धा, शांतता, नम्रता आणि आध्यात्मिक समाधान मिळवण्याचे स्थान असते, परंतु अनेक ठिकाणी भाविकांना अपमानास्पद वागणूक, अव्यवस्था, आर्थिक लूट आणि सुरक्षारक्षकांची अरेरावी सहन करावी लागत आहे.
नाशिक जिल्ह्यातील काही मंदिरांपासून ते पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरापर्यंत, तुळजापूर, कोल्हापूरसारख्या शक्तिपीठांपर्यंत आणि इतर राज्यांतील प्रसिद्ध देवस्थानांपर्यंत अनेक भाविक अशाच प्रकारच्या कटू अनुभवांविषयी बोलताना दिसतात. श्रद्धेमुळे लोक शांत राहतात, सहन करतात, पण याचा अर्थ अन्याय सहन करण्याची त्यांची तयारी आहे, असा होत नाही.
भाविकांवर हात उचलण्याचा अधिकार कुणालाही नाही. मंदिरातील सुरक्षारक्षकांचे काम शिस्त राखणे आहे, भाविकांना मारहाण करणे नाही. कोणत्याही परिस्थितीत एखाद्या भाविकावर हात उचलणे, धक्काबुक्की करणे किंवा अपमानास्पद भाषा वापरणे हे कायद्याच्या विरोधात आहे.
मंदिर प्रशासनाने सुरक्षारक्षकांना स्पष्ट सूचना द्यायला हव्यात की, भाविकांशी नम्रतेने आणि संयमाने वागणे ही त्यांची जबाबदारी आहे.
जर एखाद्या सुरक्षारक्षकाने कायदा हातात घेतला तर केवळ त्या व्यक्तीवरच नव्हे तर संबंधित मंदिर प्रशासन आणि ट्रस्टींवरही जबाबदारी निश्चित झाली पाहिजे. कारण अशा घटना व्यवस्थेतील कमतरतेचे प्रतीक असतात.
दर्शनाच्या नावाखाली होणारी लूट
अनेक ठिकाणी भाविकांना विशेष दर्शन, त्वरित दर्शन, व्हीआयपी प्रवेश अशा नावाखाली आर्थिक शोषणाला सामोरे जावे लागते. मागील दाराने पैसे घेऊन काही व्यक्तींना विशेष सवलती दिल्या जातात, तर सामान्य भक्त तासन्तास रांगेत उभे राहतात.
कुठे पार्किंगच्या नावाखाली अवाजवी पैसे उकळले जातात, तर कुठे रस्त्यात भाविकांचे वाहन अडवून चिरीमिरी मागितली जाते. ही बाब केवळ अनैतिक नाही, तर श्रद्धेचा अपमान करणारी आहे. मंदिर परिसर हा भक्तीचा असावा, व्यवहारांचा बाजार नव्हे.
प्रशासनाची जबाबदारी :
सरकार, पोलीस प्रशासन, धर्मादाय आयुक्त कार्यालय आणि भ्रष्टाचार प्रतिबंधक यंत्रणा यांनी अशा प्रकारांवर कठोर कारवाई करणे आवश्यक आहे. फक्त घटना घडल्यानंतर चौकशी करून चालणार नाही, तर प्रतिबंधात्मक उपाययोजनाही गरजेच्या आहेत.
मंदिर परिसरात सीसीटीव्ही आणि पारदर्शक व्यवस्थापन असावे.
दर्शन, पार्किंग आणि इतर शुल्कांची अधिकृत माहिती स्पष्टपणे लावलेली असावी.
तक्रार निवारण यंत्रणा प्रभावी असावी.
सुरक्षारक्षक आणि कर्मचार्‍यांना नियमित सौजन्य प्रशिक्षण दिले जावे.
माउली संस्कृतीची गरज
शेगाव येथील श्री गजानन महाराज संस्थान येथे भाविकांशी ज्या प्रेमाने आणि सेवाभावाने वागवले जाते, तो आदर्श अनेक देवस्थानांसाठी प्रेरणादायी ठरू शकतो. तेथे माउली या संबोधनात जिव्हाळा, नम्रता आणि भक्तांविषयीचा आदर जाणवतो.
देशातील इतर मंदिर प्रशासनांनीही ही संस्कृती आत्मसात करण्याची गरज आहे. सुरक्षारक्षक आणि कर्मचार्‍यांना वर्षातून काही काळ अशा संस्थांमध्ये प्रशिक्षण आणि निरीक्षणासाठी पाठवले, तर त्यांच्या वागणुकीत निश्चितच सकारात्मक बदल होऊ शकतो.
श्रद्धा टिकली पाहिजे, भीती नाही
लोक देवावर श्रद्धा ठेवून मंदिरात जातात. तेथे त्यांना समाधान, शांती आणि आदर मिळायला हवा. जर मंदिरातच अपमान, भीती, अरेरावी आणि लूट अनुभवावी लागली तर ती समाजासाठी धोक्याची बाब आहे. मंदिर व्यवस्थापनाने हे लक्षात घेतले पाहिजे की, देवस्थानांची खरी प्रतिष्ठा भव्य इमारतींमध्ये नसून, भाविकांशी केलेल्या नम्र आणि प्रामाणिक वागणुकीत असते. श्रद्धेचा बाजार होऊ नये आणि भक्त हा देवाचा मानाचा पाहुणा आहे, ही भावना प्रत्येक मंदिरात रुजली पाहिजे, हीच आजची खरी गरज आहे.
A market of faith