मोबाइलपेक्षा धोकादायक आहे चुकीची संगत!
गुन्हेगार जन्माला येत नाही… चुकीच्या संगतीत आणि चुकीच्या मार्गदर्शनातून तो तयार केला जातो. आज प्रत्येक पालक आपल्या मुलांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी झटत आहे. चांगली शाळा, उत्तम कॉलेज, महागडा मोबाइल, लॅपटॉप, हायस्पीड इंटरनेट, ऑनलाइन क्लासेस, कोचिंग, होस्टेल आणि सर्व सुखसोयी उपलब्ध करून देण्यासाठी आई-वडील दिवस-रात्र मेहनत घेत आहेत. परंतु या सगळ्या धावपळीत एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न अनेकदा अनुत्तरित राहतो-आपल्या मुलांचे मित्र कोण आहेत? आणि त्याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे त्यांचे ऑनलाइन मित्र कोण आहेत?
आजची मैत्री फक्त शाळा, कॉलेज किंवा शेजारपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. एका क्लिकवर जगातील कोणतीही व्यक्ती आपल्या मुलाशी जोडली जाऊ शकते. सोशल मीडिया, ऑनलाइन गेम्स, चॅटिंग अॅप्स, व्हिडिओ प्लॅटफॉर्म आणि विविध डिजिटल समुदायांमुळे मुलांचे सामाजिक विश्व पूर्णपणे बदलले आहे. दुर्दैवाने, या जगात प्रत्येक जण चांगल्या हेतूनेच येतो असे नाही. बहुतेक पालकांना वाटते, माझे मूल समजूतदार आहे. ते चुकीच्या मार्गाला जाणार नाही. पण वास्तव वेगळे आहे. गुन्हेगारी प्रवृत्ती असलेले लोक कोणालाही पहिल्याच दिवशी गुन्हेगार बनवत नाहीत. ते आधी विश्वास निर्माण करतात, मैत्री करतात, भावनिक आधार देतात आणि हळूहळू चुकीच्या मार्गावर नेतात. एकदा ट्राय करून बघ, यात काही होत नाही, सगळेच करतात, तू एवढा घाबरतोस कशाला? अशा छोट्या वाक्यांपासून अनेक चुकीच्या प्रवासाची सुरुवात होते. एका सिगारेटपासून सुरुवात होऊ शकते, त्यानंतर दारू, अमली पदार्थ, ऑनलाइन बेटिंग, आर्थिक फसवणूक, सायबर गुन्हे किंवा इतर गंभीर गुन्ह्यांपर्यंत काही तरुण पोहोचतात. प्रत्येक मुलाबाबत असे होईलच असे नाही, परंतु चुकीची संगत आणि चुकीचे मार्गदर्शन आयुष्याची दिशा बदलू शकते, हेही तितकेच खरे आहे.
आज विविध मोबाइल अॅप्स आणि सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवरून विशिष्ट वयोगटातील तरुणांना लक्ष्य करून अनेक कार्यक्रम, पार्ट्या आणि खासगी भेटींची जाहिरात केली जाते. बहुतेक कार्यक्रम सुरक्षित आणि कायदेशीर असतात; परंतु काही वेळा अशा माध्यमांचा वापर तरुणांना जाळ्यात ओढण्यासाठीही केला जातो. विशेषतः शिक्षणासाठी घरापासून दूर राहणारे विद्यार्थी अशा आमिषांना सहज बळी पडू शकतात. पालकांनी आपल्या मुलांना फक्त कुठे जातोस? एवढाच प्रश्न विचारू नये. कोणासोबत जातोस?, तिथे कोण असणार आहे?, तिथे सुरक्षित व्यवस्था आहे का?, तू मला लोकेशन शेअर करू शकशील का? असे विश्वासावर आधारित प्रश्न विचारणेही तितकेच आवश्यक आहे. आज आणखी एक गंभीर बाब म्हणजे काही गुन्हेगारी प्रकरणांमध्ये कॅफे, गेमिंग झोन, खासगी जागा किंवा तासावर उपलब्ध करून दिलेल्या खोल्यांचा गैरवापर झाल्याचे समोर आले आहे. काही ठिकाणी बेकायदेशीररीत्या स्पाय कॅमेरे किंवा गुप्त ऑडिओ रेकॉर्डिंग उपकरणे बसवून व्यक्तींची गोपनीयता भंग करण्याचे प्रकार उघड झाले आहेत. काही प्रकरणांमध्ये तरुणांना किंवा अल्पवयीन मुलांना फसवून त्यांचे फोटो किंवा व्हिडिओ तयार करून ब्लॅकमेल करणे, लैंगिक शोषण करणे किंवा आर्थिक फायद्यासाठी त्यांचा गैरवापर करण्याचे गंभीर गुन्हेही उघडकीस आले आहेत. एकदा एखादा फोटो किंवा व्हिडिओ चुकीच्या हातात गेला की त्याचा वापर ब्लॅकमेलिंग, ऑनलाइन छळ, आर्थिक खंडणी किंवा इतर गंभीर सायबर गुन्ह्यांसाठी होऊ शकतो. काही संघटित गुन्हेगारी नेटवर्क इंटरनेटवरील गुप्त माध्यमांचा वापर करून अशा बेकायदेशीर कृत्यांमधून आर्थिक लाभ मिळवण्याचाही प्रयत्न करतात. या धोक्यांची कल्पना अनेक निष्पाप मुलांना नसते आणि अनेक पालकांनाही या नव्या गुन्हेगारी पद्धतींबद्दल पुरेशी माहिती नसते.
म्हणूनच पालकांनी आपल्या परिसरातील वातावरणाकडेही लक्ष दिले पाहिजे. परिसरातील संशयास्पद हालचाली, अल्पवयीन मुलांची अयोग्य ठिकाणी वर्दळ, व्यसनांचे बेकायदेशीर जाळे किंवा इतर गुन्हेगारी प्रकार दिसून आल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. प्रत्येक व्यवसाय संशयास्पद असतो असे नाही, पण संशयास्पद बाबींची माहिती संबंधित प्रशासन किंवा पोलिसांना देणे ही जबाबदार नागरिकाची भूमिका आहे.
यापुढे प्रशासनाची जबाबदारी सुरू होते. नागरिकांकडून तक्रार मिळाल्यानंतर पोलीस, स्थानिक प्रशासन आणि संबंधित विभागांनी तातडीने, निष्पक्ष आणि कायद्यानुसार कारवाई करणे आवश्यक आहे. कारण लहान वाटणार्या दुर्लक्षातून अनेकदा मोठी गुन्हेगारी साखळी तयार होत असते. आज एखाद्या परिसरात बेकायदेशीर कृत्यांकडे दुर्लक्ष झाले, तर उद्या त्याच ठिकाणाहून मोठे गुन्हेगारी रॅकेट उभे राहू शकते.
समाजाची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची आहे. आपल्याला काय करायचे?, थोडेफार चालते, कोणी तरी बघेल अशी मानसिकता समाजाला कमकुवत करते. मोठी घटना घडल्यानंतर आम्हाला काहीच माहिती नव्हती असे म्हणण्यात अर्थ नसतो. वेळेवर दिलेली माहिती, जागरूक नागरिक आणि तत्पर प्रशासन अनेक गुन्हे घडण्यापूर्वीच रोखू शकतात. एक गोष्ट कायम लक्षात ठेवा-गुन्हेगार जन्माला येत नाही; अनेकदा तो तयार केला जातो. चुकीची संगत, व्यसनांचे आमिष, पैशाचे आकर्षण, भावनिक फसवणूक, ब्लॅकमेलिंग आणि संघटित गुन्हेगारीचे प्रभाव यांमुळे काही तरुण गुन्हेगारीच्या विळख्यात अडकतात. म्हणूनच मुलांना दोष देण्यापेक्षा त्यांना योग्य संस्कार, योग्य माहिती आणि योग्य वेळी योग्य मार्गदर्शन देणे अधिक आवश्यक आहे.
सायबर पेरेंटिंग म्हणजे फक्त मोबाइल तपासणे किंवा इंटरनेट बंद करणे नाही. सायबर पेरेंटिंग म्हणजे मुलांचा विश्वास जिंकणे, त्यांचे मित्र ओळखणे, त्यांच्याशी दररोज संवाद साधणे, त्यांच्या ऑनलाइन आणि ऑफलाइन जगाला समजून घेणे, त्यांना डिजिटल सुरक्षिततेचे शिक्षण देणे आणि कोणतीही अडचण आली तर सर्वात आधी आई-वडिलांकडेच जायचे हा विश्वास त्यांच्या मनात निर्माण करणे. आज मुलांना महागड्या मोबाईलपेक्षा जास्त गरज आहे ती जागरूक, समजूतदार आणि संवाद करणार्या पालकांची. आज रात्री घरी गेल्यावर फक्त एकच प्रश्न आपल्या मुलाला विचारा-तुझे मित्र कोण आहेत? आणि त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे, त्याचे उत्तर शांतपणे ऐका. कदाचित त्या एका संवादामुळे तुमच्या मुलाचे संपूर्ण आयुष्य सुरक्षित होऊ शकते.
Cyber parenting