– अफजल पठाण
निवडणुकीपूर्वी एक विचार, एक पक्ष आणि एक भूमिका सांगणारा उमेदवार निवडून आल्यानंतर अचानक दुसर्या पक्षात जातो, तेव्हा बदल नेमका विचारांचा असतो की स्वार्थाचा? हा प्रश्न आज अनेक मतदारांच्या मनात निर्माण होत आहे. लोकशाही व्यवस्थेत मतदार हा सर्वात महत्त्वाचा घटक असतो. मतदार एखाद्या उमेदवाराला केवळ त्याच्या व्यक्तिमत्त्वावर मत देत नाही, तर त्याने मांडलेल्या विचारांवर, पक्षाच्या धोरणांवर, आश्वासनांवर आणि जनतेसमोर घेतलेल्या भूमिकेवर विश्वास ठेवून मतदान करतो. त्यामुळे निवडणूक जिंकल्यानंतर जर तोच उमेदवार पक्ष बदलत असेल, तर मतदारांच्या मनात फसवणूक झाल्याची भावना निर्माण होणे स्वाभाविक आहे.
निवडणुकीपूर्वी उमेदवार स्वतःला एका पक्षाचा कट्टर कार्यकर्ता म्हणून सादर करतो. त्या पक्षाच्या विचारसरणीचे गुणगान करतो, विरोधी पक्षावर टीका करतो आणि जनतेकडून मतांची मागणी करतो. मात्र निवडणुकीनंतर अचानक तोच उमेदवार ज्या पक्षावर टीका करत होता त्याच पक्षात प्रवेश करतो. अशा वेळी मतदारांना प्रश्न पडतो की, निवडणुकीपूर्वी सांगितलेले खरे होते की निवडणुकीनंतर घेतलेली भूमिका खरी आहे?
अनेकदा पक्षांतराचे समर्थन करताना विकासासाठी, मतदारसंघाच्या हितासाठी किंवा जनतेच्या सेवेसाठी असे कारण दिले जाते. परंतु जर हा निर्णय खरोखरच जनहिताचा असेल, तर तो निवडणुकीपूर्वी का सांगितला गेला नाही? मतदारांकडून एका विचाराच्या नावावर मते घेऊन नंतर दुसर्या विचारधारेकडे जाणे हे नैतिकदृष्ट्या योग्य मानले जाऊ शकत नाही.
खरा जनप्रतिनिधी हा पद, सत्ता किंवा वैयक्तिक फायद्यापेक्षा आपल्या विचारांशी आणि मतदारांशी प्रामाणिक राहतो. आज अनेक उदाहरणांमध्ये असे दिसते की एखाद्या व्यक्तीकडे कोणतेही पद, अधिकार किंवा सत्तेची संधी नसताना तो एका पक्षात असतो. मात्र सत्तेचे समीकरण बदलताच त्याची राजकीय निष्ठाही बदलते. यामुळे जनतेच्या मनात राजकारणाविषयी अविश्वास निर्माण होतो.
पक्षांतराचा प्रश्न केवळ कायदेशीर नाही, तर नैतिकतेचाही आहे. कायद्याने काही परिस्थितींमध्ये पक्षांतराला परवानगी असू शकते, परंतु मतदारांचा विश्वास टिकवण्यासाठी नैतिक मूल्ये अधिक महत्त्वाची असतात. लोकशाही केवळ निवडणुकांवर चालत नाही; ती विश्वास, पारदर्शकता आणि प्रामाणिकपणावर टिकून असते. मतदारांनी देखील जागरूक राहणे आवश्यक आहे. निवडणुकीच्या काळात केवळ भाषणे, आश्वासने किंवा पक्षाचा झेंडा पाहून मतदान न करता उमेदवाराचा भूतकाळ, त्याची भूमिका, सामाजिक कार्य, विचारांशी असलेली बांधिलकी आणि पूर्वीची राजकीय निष्ठा यांचा अभ्यास करणे गरजेचे आहे. जो उमेदवार वारंवार पक्ष बदलतो, त्याच्याकडून विचारांपेक्षा वैयक्तिक हितसंबंधांना अधिक महत्त्व दिले जाण्याची शक्यता असते.
लोकशाहीत पक्ष बदलण्याचा अधिकार प्रत्येकाला आहे. मात्र हा बदल जनहितासाठी आहे की स्वतःच्या राजकीय भवितव्यासाठी, याचे उत्तर जनतेनेच शोधले पाहिजे. कारण निवडणुकीच्या वेळी दिलेले मत हे केवळ एका व्यक्तीसाठी नसते, तर त्या व्यक्तीने मांडलेल्या विचारांसाठी आणि तत्त्वांसाठी असते. आज गरज आहे ती व्यक्तिपूजेपेक्षा विचारांना महत्त्व देण्याची. मतदारांनी प्रश्न विचारले पाहिजेत, जाब मागितला पाहिजे आणि निवडून दिलेल्या प्रतिनिधींनीही मतदारांशी प्रामाणिक राहिले पाहिजे. अन्यथा पक्षांतराची संस्कृती वाढत जाईल आणि लोकशाहीतील जनविश्वास हळूहळू कमकुवत होत जाईल. पक्ष बदलणे हा अधिकार असू शकतो, पण मतदारांचा विश्वास टिकवणे ही जबाबदारी असते. लोकशाहीचा खरा आधार हा सत्ता नव्हे, तर प्रामाणिकपणा आणि जनतेचा विश्वास आहे.
A shift in thinking or the lure of power?