मोबाइलच्या पडद्यामागे हरवणारे बालपण आणि नाती

– डॉ. प्राची इंगळे-गायकवाड
अलीकडील काही घटनांकडे पाहिले तर मोबाइलचा युवकांच्या मानसिकतेवर होणारा प्रभाव स्पष्टपणे जाणवतो. सोशल मीडियावर लोकप्रिय होण्यासाठी धोकादायक स्टंट करताना अपघात झाल्याच्या घटना वारंवार समोर येतात. काही युवक व्हायरल होण्याच्या मोहात वास्तव आणि आभासी जगातील सीमारेषा विसरताना दिसतात. तसेच ऑनलाइन गेमिंग, रील्स आणि सततच्या स्क्रीन वापरामुळे अभ्यास, झोप आणि कौटुंबिक संवाद यांवर परिणाम होत असल्याचे अनेक पालक आणि शिक्षक सांगतात. दुसरीकडे, मोबाइलच्या मदतीने अनेक युवकांनी स्वतःचा व्यवसाय उभा केला, स्पर्धा परीक्षा उत्तीर्ण केल्या आणि सामाजिक प्रश्नांवर प्रभावीपणे मत मांडले. त्यामुळे मोबाइल हा समस्या नसून, त्याचा वापर करण्याची पद्धत आणि त्यामागील मानसिकता महत्त्वाची ठरते.

आजच्या डिजिटल युगात मोबाइल फोन हा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. शिक्षण, माहिती, मनोरंजन आणि संवाद यासाठी मोबाइलचे महत्त्व नाकारता येणार नाही. मात्र, या साधनाचा अतिरेक होत असताना त्याचे परिणाम आपल्या मुलांच्या मानसिकतेवर आणि पालक-मुलांच्या नातेसंबंधांवरही दिसून येत आहेत.
पूर्वी शाळेतून घरी आल्यानंतर मुले मित्रांसोबत खेळायची, घरातील मोठ्यांशी संवाद साधायची, गोष्टी ऐकायची. आज अनेक घरांमध्ये हे चित्र बदललेले दिसते. हातात मोबाइल, कानात इअरफोन आणि डोळे स्क्रीनवर खिळलेली मुले हे दृश्य सर्वत्र आढळते. मोबाइलमुळे माहितीचे जग खुले झाले असले तरी प्रत्यक्ष संवादाचे दरवाजे मात्र हळूहळू बंद होत चालल्याचे जाणवते.
अलीकडच्या काही घटनांनी या समस्येकडे समाजाचे लक्ष वेधले आहे. सोशल मीडियावरील प्रभाव, ऑनलाइन गेम्सचे आकर्षण, रील्स पाहण्यात जाणारा तासन्तास वेळ यामुळे अनेक मुले चिडचिडी, एकलकोंडी किंवा अस्थिर होत असल्याचे पालक सांगतात. काही वेळा मोबाइल काढून घेतल्यास राग, अस्वस्थता किंवा नैराश्याची लक्षणेही दिसून येतात. ही केवळ मुलांची समस्या नाही, अनेक पालकही आपल्या व्यस्त दिनक्रमात मोबाइलमध्ये गुंतलेले असल्यामुळे घरातील संवाद कमी
होताना दिसतो.
यामध्ये दोष मोबाइलचा नाही, तर त्याच्या वापराच्या पद्धतीचा आहे. तंत्रज्ञान हे साधन आहे, पर्याय नाही. मुलांना प्रेम, संवाद, समजून घेणारे कान आणि कुटुंबासोबत घालवलेला वेळ यांची गरज आजही तितकीच आहे. पालकांनी मुलांसोबत दररोज काही वेळ मोबाइलशिवाय घालवणे, एकत्र जेवण करणे, खेळणे, वाचन करणे किंवा दिवसातील अनुभवांवर चर्चा करणे यामुळे नात्यांमध्ये ऊब निर्माण
होऊ शकते.
मुलांना मोबाइलपासून पूर्णपणे दूर ठेवणे शक्य नाही आणि आवश्यकही नाही. मात्र, त्याचा संतुलित वापर शिकवणे आवश्यक आहे. स्क्रीन टाइमची मर्यादा, वयानुसार योग्य सामग्री आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे पालकांचा आदर्श हे या समस्येवरील प्रभावी उपाय ठरू शकतात.
प्रगतीच्या या डिजिटल प्रवासात आपण मोबाइलला स्थान देऊया; पण आपल्या मुलांच्या मनात आणि कुटुंबातील नात्यांमध्ये त्याला संपूर्ण जागा देऊ नये. कारण प्रत्येक मुलाला सर्वांत जास्त गरज असते ती एका चमकत्या स्क्रीनची नव्हे, तर प्रेमाने संवाद साधणार्‍या कुटुंबाची.

Childhood and relationships lost behind mobile screens.