अमावस्या

– वासवदत्ता अग्निहोत्री

नुकतीच वर्षातील सर्वांत मोठी आणि उजळून टाकणारी अमावस्या संपन्न झाली आहे. दरवर्षी आपण ही अमावस्या खूप धडाक्यात साजरी करतो पण त्यामागील तत्त्वज्ञान जाणून घेण्याची तसदी कधीच घेत नाही. या अमावस्येला का इतके महत्त्व आहे, हे माहीत असेल, पण त्याचबरोबर त्याचा गूढार्थ काय आहे हेसुद्धा जाणून घेऊया…
’अमा’ म्हणजे एकत्र आणि ’वस्या’ म्हणजे राहणे. ज्या रात्री सूर्य आणि चंद्र एकाच अंशावर, एकाच राशीत एकत्र वास करतात, ती तिथी म्हणजे अमावस्या. चांद्रमासातील ही तिसावी तिथी असून तिला ’दर्श’ असेही म्हणतात. वैदिक परंपरेत अमावस्येचे दोन सूक्ष्म भेद सांगितले आहेत:
♦ सिनीवाली- चंद्राची अगदी बारीक कोर जाणवते अशी अमावस्या.
♦ कुहू- चंद्र पूर्णपणे लुप्त झालेली अमावस्या.
ऋग्वेदात सिनीवाली ही सृजन आणि संततीची देवता म्हणून स्तवली आहे. म्हणजे ऋषींनी अमावस्येकडे ’रिक्तता’ म्हणून नाही, तर ’गर्भावस्था’ म्हणून पाहिले. याच अंधारात नवा चंद्र जन्म घेतो. शास्त्रानुसार माणसांचा एक महिना म्हणजे पितरांचा एक दिवस. शुक्ल पक्ष ही त्यांची रात्र आणि कृष्ण पक्ष हा त्यांचा दिवस. त्यामुळे अमावस्या ही पितरांची मध्यान्ह, म्हणजे भोजनाची वेळ मानली जाते. म्हणूनच मनुस्मृतीसह अनेक धर्मग्रंथांनी अमावस्येला मासिक श्राद्ध आणि तर्पण सांगितले आहे. गरुडपुराणासारख्या ग्रंथांत असे वर्णन आहे की, अमावस्येला पितर वंशजांच्या दारी येतात. तिलांजली, जलदान आणि अन्नदान मिळाले तर ते तृप्त होऊन आशीर्वाद देतात. वैदिक काळात प्रत्येक अमावस्या आणि पौर्णिमेला ’दर्शपूर्णमास इष्टी’ हा यज्ञ केला जात असे. गृहस्थाच्या धार्मिक जीवनाचा कणा म्हणजे हे पंधरवड्याचे चक्र होते.
विशेष अमावस्या :
♦ सोमवती- सोमवारी आलेली; पिंपळाला प्रदक्षिणा, सौभाग्यासाठी व्रत.
♦ शनैश्चरी- शनिवारी आलेली; शनिदेवाची उपासना.
♦ मौनी (माघ)- मौन, गंगास्नान, कुंभपर्वातील प्रमुख स्नान.
♦ सर्वपित्री (भाद्रपद)- ज्ञात-अज्ञात सर्व पूर्वजांचे श्राद्ध.
चंद्राचा क्षय आणि शिवकृपा
दक्ष प्रजापतीने आपल्या सत्तावीस कन्या (नक्षत्रे) चंद्राला दिल्या. पण चंद्र फक्त रोहिणीवरच प्रेम करू लागला. संतप्त दक्षाने त्याला क्षयाचा शाप दिला. चंद्र क्षीण होत लुप्त होऊ लागला. तेव्हा चंद्राने प्रभास क्षेत्री (सोमनाथ) शिवाची आराधना केली. शिवाने त्याला मस्तकी धारण केले आणि वरदान दिले : तू पंधरा दिवस क्षीण होशील आणि पंधरा दिवस पुन्हा वाढशील.
म्हणूनच अमावस्या हा अंत नाही. तो शिवकृपेने मिळालेला पुनर्जन्माचा क्षण आहे.
अच्छोदेची कथा
मत्स्यपुराणात पितरांची मानसकन्या अच्छोदा हिची कथा येते. ती ’अमावसु’ नावाच्या तेजस्वी पुरुषावर मोहित झाली, पण अमावसु संयमी राहिला. त्याच्या या संयमाचा गौरव म्हणून ती तिथी त्याच्या नावाने ’अमावस्या’ ओळखली गेली आणि पितरांना प्रिय झाली. या कथेचा संदेश असा : अमावस्या ही संयमाची आणि इंद्रियनिग्रहाची तिथी आहे.
महाराष्ट्राच्या लोकजीवनात अमावस्या उत्सवासारखी साजरी होते :
♦ दीप अमावस्या (आषाढ)- घरातील सर्व दिवे घासूनपुसून त्यांची पूजा. दिवा म्हणजे ज्ञानाचे प्रतीक, आणि चातुर्मासापूर्वी प्रकाशाचा सन्मान. ♦ पिठोरी अमावस्या (श्रावण)- महाराष्ट्राचा मातृदिन. माता संततीच्या दीर्घायुष्यासाठी चौसष्ट योगिनींची पूजा करतात. याच दिवशी बैलपोळा : शेतकर्‍याच्या खर्‍या सोबत्याला सजवून, पुरणपोळी खाऊ घालून त्याच्याप्रति कृतज्ञता. ♦ वेळा अमावस्या (मार्गशीर्ष)- मराठवाड्यात, विशेषतः लातूर-धाराशिव भागात, संपूर्ण कुटुंब शेतात जाऊन काळ्या आईची पूजा करते आणि आंबील, भज्जी असे पदार्थ एकत्र बसून खातात. जमिनीशी असलेल्या नात्याचा हा सोहळा आहे. ♦  कार्तिक अमावस्या- दिवाळीतील लक्ष्मीपूजन. वर्षातील सवार्ंत गडद रात्र लाखो दिव्यांनी उजळवण्याची भारतीय कल्पना जगात अद्वितीय आहे. बंगालमध्ये याच रात्री कालीपूजा होते. उत्तर भारतात हरियाली अमावस्या वृक्षारोपणाचा उत्सव म्हणून साजरी होते.
अमावस्येला सूर्य आणि चंद्र यांचे गुरुत्वाकर्षण एकाच दिशेने कार्य करते. त्यामुळे समुद्राला उधाणाची (सर्वाधिक) भरती येते. कोळी बांधवांचे जीवन या चक्राशी जोडलेले आहे. सूर्यग्रहण फक्त अमावस्येलाच होऊ शकते. कारण तेव्हाच चंद्र, सूर्य आणि पृथ्वी यांच्यामध्ये येतो. चंद्रप्रकाश नसल्याने आकाश सर्वांत स्वच्छ दिसते. प्राचीन ज्योतिर्विदांनी नक्षत्रांचे निरीक्षण याच रात्री केले. पूर्वजांनी खगोलातील घटना, समुद्राचे चक्र आणि शेतीचे ऋतू यांची सांगड तिथींशी घालून जगण्याचे एक कॅलेंडर उभे केले.
♦ अंधश्रद्धा नव्हे, श्रद्धा
अमावस्येला नवीन काम सुरू करू नये, रात्री बाहेर पडू नये अशा समजुतींना अनेकदा भीतीचे रूप दिले जाते. पण ज्या तिथीला लक्ष्मीपूजन होते, ती अशुभ कशी असेल? संतांनी नेहमी कर्मकांडापेक्षा भाव आणि सदाचार श्रेष्ठ मानले. अमावस्येचा खरा अर्थ भीती नसून स्मरण, कृतज्ञता आणि दान आहे.
♦ पिढ्यांना जोडणारा धागा आजच्या धावपळीच्या जीवनात आजी-आजोबांच्या आठवणी, कुटुंबाचा इतिहास आणि मूल्ये हरवत चालली आहेत. अमावस्या दर महिन्याला आठवण करून देते : आपण कोणाचे तरी वंशज आहोत आणि उद्या कोणाचे तरी पूर्वज होणार आहोत.
♦ आधुनिक तर्पण पूर्वजांच्या नावाने एक झाड लावणे, गरजूला अन्न देणे, वृद्धाश्रमात वेळ घालवणे, मुलांना पूर्वजांच्या गोष्टी सांगणे हेसुद्धा आजच्या काळातील खरे तर्पण आहे.
♦ चंद्र म्हणजे मन
पुरुषसूक्तात म्हटले आहे: चन्द्रमा मनसो जातः म्हणजे विराट पुरुषाच्या मनातून चंद्र जन्मला. चंद्राची कला म्हणजे मनाच्या हालचाली. पौर्णिमा म्हणजे उचंबळलेले, बहिर्मुख मन, तर अमावस्या म्हणजे शांत, निःशब्द, अंतर्मुख मन. म्हणूनच ध्यान, जप आणि मौनासाठी अमावस्या श्रेष्ठ मानली जाते.
♦ पितृयान आणि देवयान
भगवद्गीतेच्या आठव्या अध्यायात दोन मार्ग सांगितले आहेत : धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्। कृष्णपक्ष, रात्र आणि धूम हा पितृयान, म्हणजे कर्मफल भोगून पुन्हा जन्म घेण्याचा मार्ग. शुक्ल पक्ष आणि प्रकाश हा देवयान, म्हणजे मुक्तीचा मार्ग. अमावस्या या दोन्हींच्या संधिबिंदूवर उभी आहे. ती आपल्याला विचारते : तू कोणत्या मार्गाने जाणार?
♦ अंधार हा गर्भ आहे
बीज मातीच्या अंधारात अंकुरते. बाळ आईच्या गर्भाच्या अंधारात आकार घेते. सृष्टी प्रलयाच्या अंधारातून जन्म घेते. ऋग्वेदातील रात्रिसूक्तात रात्रीला भयाची नव्हे, तर विश्रांती आणि संरक्षणाची देवी म्हणून वंदन केले आहे. अमावस्या शिकवते : रिकामे झाल्याशिवाय पुन्हा भरता येत नाही. अहंकार, राग आणि जुन्या जखमा सोडून दिल्या, तरच मनात नव्या प्रकाशाची कोर उगवते. अमावस्या म्हणजे शून्य, पौर्णिमा म्हणजे पूर्ण. पण ईशावास्य उपनिषद सांगते की, पूर्णातून पूर्ण काढले तरी पूर्णच उरते.
याचा अर्थ अमावस्येचा चंद्र नाहीसा झालेला नाही, तो फक्त दिसत नाही. तसेच आपल्या जीवनातील कठीण काळातही आत्मप्रकाश कधीच विझत नाही. तो फक्त प्रकट होण्याची वाट पाहत असतो अमावस्या ही भीतीची रात्र नाही, ती स्मरणाची, कृतज्ञतेची, संयमाची आणि नव्या आरंभाची रात्र आहे. या दिवशी पूर्वजांना वंदन करूया, एखाद्या गरजूला मदत करूया, आणि काही क्षण शांत बसून स्वतःच्या अंतरंगात डोकावूया. कारण उद्याची चंद्रकोर आजच्या अंधारातच जन्म घेते. असतो मा सद्गमय। तमसो मा ज्योतिर्गमय। मृत्योर्मा अमृतं गमय॥ या दीपावलीच्या शुभ अमावस्येच्या सर्वांना शुभेच्छा!

New Moon

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *