समाजशील सुगरण पक्षी

– डॉ. किशोर पवार
सुप्रसिद्ध कवयित्री बहिणाबाई चौधरी यांनी सुगरणीच्या खोप्याचे अत्यंत यथार्थ वर्णन केले आहे.
अरे खोप्यामधी खोपा
सुगरणीचा चांगला
देखा पिलासाठी तिन
झोका झाडाले टांगला
आपल्या पिलांसाठी इवलासा सुगरण पक्षी अत्यंत सुंदर, शत्रूलाही जवळ जाता येणार नाही अशा ठिकाणी घरटे विणते. असाच एक समाजशील सुगरण पक्षी आफ्रिकेतील कोरड्या व अर्ध-वाळवंटी प्रदेशांमध्ये आढळतो. हा पक्षी आपल्या अनोख्या सामाजिक जीवनशैलीमुळे आणि जगातील सर्वात मोठी सामुदायिक घरटी बांधण्याच्या क्षमतेमुळे प्रसिद्ध आहे. नामिबिया, बोत्स्वाना आणि दक्षिण आफ्रिकेतील कालाहारी प्रदेशात हा लहान आकाराचा चिमणीसारखा पक्षी आढळतो. त्याचे वजन अवघे 25-30 ग्रॅम असले तरी त्याने उभारलेली घरटी अनेकदा एका टनापेक्षा जास्त वजनाची असतात.
जगातील सर्वांत मोठे पक्षीघर
या पक्षाची घरटी ही पक्षीजगतातील वास्तुकलेचा चमत्कार मानली जातात. ही घरटी बाभळीसारख्या काटेरी झाडांवर किंवा दूरध्वनी व विजेच्या खांबांवर बांधली जातात. दूरून पाहिल्यास ती गवताच्या प्रचंड ढिगार्‍यासारखी दिसतात. एका घरट्यात 100 पेक्षा अधिक प्रजनन जोडपी आणि 300 ते 500 पक्षी राहू शकतात. काही घरटी तर शंभर वर्षांहूनही अधिक काळ टिकून राहिल्याची नोंद आहे. घरट्याचा वरचा भाग काटेरी फांद्या आणि जाड गवताने बनवला जातो, तर आतील भागात स्वतंत्र खोल्या किंवा कक्ष असतात. प्रत्येक कुटुंबाचा
स्वतःचा कक्ष असतो. या कक्षांमध्ये परस्पर संपर्क नसतो, परंतु सर्वजण एका मोठ्या नमुनेदार वसाहतीत राहतात.
अभियांत्रिकीचा अद्भुत नमुना
या पक्ष्यांच्या घरट्यांची रचना अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण असते. घरट्या बाहेरील तापमान दिवसा 40 सेल्सिअसपेक्षा जास्त असले तरी घरट्याच्या आतील भागात तुलनेने थंड वातावरण राहते. रात्री वाळवंटात तापमान झपाट्याने घसरते, तेव्हा आतील कक्ष उबदार राहतात. या वैशिष्ट्यपूर्ण घरट्यांची प्रवेशद्वारे बहुधा घरट्याच्या खालच्या बाजूला असतात. यामुळे सापांसारख्या भक्षकांना आत प्रवेश करणे कठीण जाते. घरट्याच्या आतील कक्ष मऊ गवत, वनस्पतींचे तंतू आणि इतर हलक्या पदार्थांनी अच्छादलेले असतात.
सामाजिक मानसशास्त्र
समाजशील सुगरण हा पक्षी अत्यंत सामाजिक पक्षी आहे. त्याच्या वर्तनाचा अभ्यास केल्यास सहकार्य, सामूहिक जबाबदारी आणि सामाजिक संघटन यांचे विलक्षण उदाहरण दिसते. अनेक तरुण पक्षी स्वतःची पिल्ले वाढवण्याऐवजी इतरांच्या पिल्लांची काळजी घेतात. ते अन्न आणणे, घरट्याची दुरुस्ती करणे आणि पिलांचे संरक्षण करणे अशी कामे करतात. घरट्याच्या बांधकामात काही पक्षी कमी योगदान देत असल्यास इतर पक्षी त्यांच्याशी आक्रमक वर्तन करतात. या सामाजिक दबावामुळे सर्व सदस्य सामूहिक कामात सहभाग घेतात. त्यामुळे या प्रचंड आकाराच्या घरट्यांची नियमित देखभाल शक्य होते.
कौटुंबिक नातेसंबंध
या वसाहतींमध्ये अनेक सदस्य असून, ते एकमेकांचे नातेवाईक असतात. संशोधनानुसार ज्या पक्ष्यांचे एकमेकांशी जास्त नाते असते ते घरट्याच्या बांधकामात अधिक योगदान देतात. यामुळे संपूर्ण वसाहतीचे अस्तित्व टिकून राहते.
पर्यावरण अभियंते पक्षी
समाजशील सुगरण या पक्षाला केवळ पक्षी म्हणणे अपुरे ठरेल. तो एक प्रकारचा पर्यावरण अभियंता पक्षी आहे. त्याच्या घरट्यांमध्ये इतर अनेक पक्षी आणि लहान प्राणी आश्रय घेतात. विशेषतः बटू ससाणासारखे शिकारी पक्षीही या घरट्यांच्या रिकाम्या कक्षांचा वापर करतात. त्यामुळे एकाच घरट्याभोवती लहान परिसंस्था निर्माण होते.
उत्क्रांतीचा धडा
वाळवंटी प्रदेशातील कठीण परिस्थितीत टिकून राहण्यासाठी सुगरण या पक्षाने सहजीवनाचा मार्ग स्वीकारला आहे. एकटा पक्षी ज्या अडचणींना तोंड देऊ शकणार नाही, त्या संपूर्ण समुदाय एकत्रितपणे सोडवतो. अन्न शोधणे, पिलांचे संगोपन, भक्षकांपासून संरक्षण आणि हवामानाशी सामना करणे या सर्व बाबतीत सामूहिक जीवन त्यांना फायदा देते. हा पक्षी निसर्गातील सहकार्य, सामाजिक संघटन आणि अभियांत्रिकी कौशल्य यांचा अद्भुत नमुना आहे. एका छोट्याशा पक्ष्याने उभारलेली ही विशाल पक्षीनगरी केवळ घरटे नसून सामूहिक बुद्धिमत्तेचे जिवंत स्मारक आहे. मानव समाजाला सहकार्य आणि सामुदायिक जबाबदारी यांचे धडे शिकवणारा हा पक्षी निसर्गातील सर्वांत आश्चर्यकारक वास्तुविशारदांपैकी एक मानला जातो.

Social Weaver Bird