नुकताच ‘देऊळबंद 2’ हा चित्रपट पाहिला आणि मनात विचारांचे काहूर उठले. केवळ एक कलाकृती म्हणून नाही, तर एक आरसा म्हणून हा चित्रपट प्रत्येकाने अनुभवायला हवा. या चित्रपटात ज्या पद्धतीने कलाकारांनी आपली भूमिका जिवंत केली, ती वाखाणण्याजोगी आहे. विशेषतः ज्या अभिनेत्याने स्वामी समर्थांची भूमिका साकारली, ‘देऊळबंद’ चित्रपटाच्या चित्रीकरणाच्या दरम्यान मोहन जोशी यांना गंभीर प्रकृतीच्या समस्येला सामोरे जावे लागले होते. त्यांना काही प्रमाणात ‘पॅरालिसिस’(अर्धांगवायू)चा त्रास जाणवू लागला होता. या आजारपणामुळे त्यांच्या शरीराच्या एका बाजूवर परिणाम झाला होता. निर्मात्यांचा निर्णय : जेव्हा निर्मात्यांना दिग्दर्शक प्रवीण तरडे यांना हे समजले, तेव्हा त्यांच्यासमोर दोन पर्याय होते, एकतर मोहन यांना बदलणे किंवा त्यांची वाट पाहणे. पण, चित्रपटाच्या कथेवर आणि मोहन जोशी यांच्या अभिनय क्षमतेवर त्यांचा इतका विश्वास होता की, त्यांनी त्यांना बदलण्याऐवजी त्यांच्या पूर्ण बरे होण्याची वाट पाहण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. या प्रक्रियेत दीड ते दोन वर्षांचा कालावधी गेला. मोहन जोशी यांनी उपचारांवर लक्ष केंद्रित केले आणि स्वतःला या भूमिकेसाठी पुन्हा शारीरिक व मानसिकदृष्ट्या सक्षम केले. मोहन जोशी अनेकदा मुलाखतींमध्ये सांगतात की, स्वामी समर्थांची भूमिका करणे हे त्यांच्यासाठी केवळ एक काम नव्हते, तर तो एक आध्यात्मिक अनुभव होता. आजारपणातून सावरून जेव्हा ते सेटवर परतले, तेव्हा त्यांच्या अभिनयात एक वेगळीच खोली आणि स्थिरता होती, जी प्रेक्षकांना थेट स्वामींच्या दर्शनाचा अनुभव देते.
या घटनेमधून आपल्याला समजते
ज्याप्रमाणे ‘देऊळबंद’मध्ये आपण पाहतो की, श्रद्धेच्या बळावर अशक्य गोष्टी शक्य होतात, तसेच मोहन जोशी यांच्या बाबतीतही घडले. केवळ चित्रपटाचे नाव ‘देऊळबंद’ नव्हते, तर त्यामागील निर्मात्यांची निष्ठा आणि कलाकाराचा संयम हे प्रत्यक्ष जीवनातील ‘देऊळबंद’ (देवावरची श्रद्धा) होते.
त्यांच्या या जिद्दीमुळेच आज प्रेक्षकांना पडद्यावर एक अजरामर भूमिका पाहायला मिळते, जी कित्येक वर्षांपर्यंत लोकांच्या स्मरणात राहील. चित्रपटात शेतकर्यांची जी व्यथा मांडली आहे, ती आजही आपल्या शेतकरी बंधूंचे वास्तव आहे. पण, प्रश्न असा पडतो की, फक्त रडून चालणार आहे का?
चित्रपटातील तो संवाद मनावर कोरला गेला. स्वामी समर्थ नेहमी म्हणतात, घाबरू नकोस, मी तुझ्या पाठीशी आहे. पण, आता स्वामींनी दिलेली ही शक्ती आपण आपल्या कर्तृत्वात का बदलत नाही? आजचा शेतकरी अनेकदा संकटांच्या समोर हताश होऊन रडत बसतो. निसर्गाचा लहरीपणा, बाजारभावातील चढ-उतार आणि कर्जाचा डोंगर हे सत्य नाकारता येणार नाही. पण रडण्याने केवळ डोळ्यांत पाणी येईल, माती पिकणार नाही. आता वेळ बदलली आहे.
आधुनिक शेती : रडण्यापेक्षा अभ्यासाची वाट
पुस्तकांचा आधार घ्या : शेती आता केवळ अनुभवावर आधारित उरलेली नाही. जमिनीचा पोत, पिकांची निवड आणि नवीन तंत्रज्ञान यांची माहिती देणारी अनेक पुस्तके आज उपलब्ध आहेत. वाचणे ही आता चैन नसून, गरज आहे.
अभ्यासाला महत्त्व द्या : एखादे पीक लावायच्या आधी त्याच्या बाजारपेठेचा अभ्यास करा. केवळ परंपरेने चालत आलेल्या शेतीपेक्षा आजच्या ‘स्मार्ट फार्मिंग’चा विचार करा.
आधुनिकतेचा स्वीकार : ठिबक सिंचन, सेंद्रिय खतांचा वापर, प्रिसिजन फार्मिंग आणि डिजिटल मार्केटिंग. तुमचा शेतमाल थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्याची कला आत्मसात करा.
चित्रपटातील आणखी एक महत्त्वाचा अर्थ असा निघतो की, देवाने आपल्याला हात दिलेत ते केवळ प्रार्थना करायला नाही, तर कष्ट करून जग उभे करायला दिलेत. स्वामी समर्थांच्या आशीर्वादाचा अर्थ, आळस झटकून कामाला लागा असाच होतो.
आपल्या शेतीला आता ‘बळीराजा’च्या भावनेतून बाहेर काढून ‘शेतकरी उद्योजक’ बनवण्याची गरज आहे. जेव्हा तुम्ही एखादे आधुनिक तंत्रज्ञान राबवता, तेव्हा तुम्ही केवळ एक पीक घेत नाही, तर भविष्यातील एक पिढी घडवत असता.
मातीला पाणी घालण्यापेक्षा, डोळ्यातील पाणी पुसून बुद्धीच्या पाण्याने शेती करा. ‘देऊळबंद’मध्ये जशी एक निष्ठावान प्रतीक्षा होती, तशीच आपल्या कष्टावर निष्ठा ठेवा. यश नक्कीच मिळेल. शेतकरी रडणार नाही, तर तो या देशाच्या अर्थव्यवस्थेला आता नवा रस्ता दाखवेल-ज्ञानाचा आणि विज्ञानाचा!
कर्म : ‘देऊळबंद’चा खरा मंत्र
चित्रपटात केवळ स्वामी समर्थांचे अस्तित्वच नाही, तर कर्माचा जो मर्म सांगितला आहे, तो अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आपण अनेकदा देवाकडे जातो, नवस करतो आणि अपेक्षा करतो की देवाने सर्व काही ठीक करावे. पण स्वामी समर्थांच्या भूमिकेतून एक मोठा संदेश दिला जातो : देव हा मंदिरात नसून, तुमच्या कर्मात आहे.
चित्रपटातील तो संवाद आजही सुजाण शेतकर्यांसाठी दिशादर्शक आहे. तुझं काम हेच तुझं देवत्व आहे. तू केलेली शेती ही केवळ माती नाही, तर ते तुझं कर्म आहे. आणि जर तुझं कर्म प्रामाणिक असेल, तर तुला दुसर्या कोणत्याही फळाची अपेक्षा करण्याची गरज नाही.
Farmer: Don’t just want tears in your eyes, now you need a touch of modernity!