– अनुराधा सोनवणे
आपल्या आजूबाजूला अनेक समस्या दिसतात आणि आपण सहज म्हणतो, संसाधने कमी आहेत. अन्न कमी आहे, पाणी कमी आहे, शिक्षण कमी आहे, निवारा कमी आहे, आरोग्यसेवा कमी आहे, संधी कमी आहेत. पण खरंच समस्या संसाधनांच्या कमतरतेची आहे का? थोडे खोलवर पाहिले तर वेगळे चित्र दिसते.
अन्न, पाणी, शिक्षण, निवारा, आरोग्यसेवा, तसेच मानवी वेळ, ऊर्जा, बुद्धिमत्ता, कौशल्ये आणि सर्जनशीलता ही सर्व संसाधने आजही उपलब्ध आहेत. प्रश्न संसाधनांचा नसतो. प्रश्न असा असतो की ही संसाधने परिणामांमध्ये रूपांतरित करणारी व्यवस्था आपल्याकडे आहे का? एका बाजूला अन्न वाया जाते, तर दुसर्‍या बाजूला लोक उपाशी राहतात. एका बाजूला ज्ञान उपलब्ध असते, तर दुसर्‍या बाजूला लाखो लोक शिक्षणापासून वंचित राहतात. एका बाजूला घरे रिकामी असतात, तर दुसर्‍या बाजूला लोकांना निवार्‍यासाठी संघर्ष करावा लागतो. अनेकदा समस्या संसाधनांच्या अभावाची नसते; समस्या त्या संसाधनांचे योग्य नियोजन, वितरण आणि उपयोग करणार्‍या व्यवस्थेची असते. परंतु जगातील सर्वांत मोठे आणि सर्वात मौल्यवान संसाधन म्हणजे मानवी संसाधन.
आज जगात सर्वाधिक अपव्यय जर कोणाचा होत असेल, तर तो मानवी क्षमतेचा होत आहे. अब्जावधी तासांचा वेळ, ऊर्जा, कौशल्ये, कल्पना आणि क्षमता दररोज उपलब्ध असतात. परंतु योग्य दिशा, संधी आणि व्यवस्था नसल्यामुळे त्यातील मोठा भाग परिणामांमध्ये रूपांतरित होत नाही.जगातील सर्वात मोठी समस्या संसाधनांची कमतरता नाही; जगातील सवार्ंत मोठा अपव्यय मानवी क्षमतेचा आहे. कारण जेव्हा मानवी संसाधनांना योग्य व्यवस्था मिळते, तेव्हा तीच माणसे अन्न, शिक्षण, आरोग्य, स्वच्छता, विज्ञान, उद्योग आणि विकासासाठी सक्षम व्यवस्था निर्माण करतात.
मानवी क्षमतेला दिशा मिळाली की व्यवस्था निर्माण होते. व्यवस्था निर्माण झाली की विकास घडतो. देशांच्या पातळीवरही हेच दिसते.
जगातील राष्ट्रे आपली प्रचंड ऊर्जा, पैसा, तंत्रज्ञान आणि मानवी क्षमता संघर्ष आणि युद्धांमध्ये खर्च करतात. हाच वेळ, हाच पैसा आणि हीच क्षमता जर सहकार्य, संशोधन, शिक्षण, आरोग्य आणि विकासासाठी वापरली गेली, तर मानवजातीची प्रगती किती वेगाने होईल याची आपण कल्पना करू शकतो.
एक गोष्ट यशस्वी व्यक्ती आणि राष्ट्रांमध्ये समान आढळते. ती म्हणजे – व्यवस्था. त्यांच्याकडे उपलब्ध संसाधनांचा जास्तीत जास्त आणि परिणामकारक वापर करण्याची व्यवस्था असते. फरक अनेकदा संसाधनांच्या प्रमाणात नसतो; फरक त्या संसाधनांचा किती प्रभावी वापर केला जातो यामध्ये असतो. म्हणूनच यशाचा पाया केवळ संसाधनांमध्ये नसतो. तो त्या संसाधनांचा सर्वोत्तम उपयोग करणार्‍या व्यवस्थेमध्ये असतो. परंतु व्यवस्था हा केवळ एक शब्द नाही. ती एक मानसिकता आहे. अशी मानसिकता जी प्रत्येक समस्येकडे अडथळा म्हणून पाहत नाही, तर सुधारण्याची संधी म्हणून पाहते.
ती विचारते- यावर उपाय काय? यासाठी अधिक चांगला मार्ग कोणता? हे पुन्हा होऊ नये यासाठी कोणती व्यवस्था निर्माण करता येईल? याच प्रश्नांमधून उपाय जन्म घेतात. आणि जेव्हा एखादा उपाय सातत्याने व व्यापक पातळीवर लागू केला जातो, तेव्हा त्या उपायाचेच व्यवस्थेत रूपांतर होते.
यशस्वी व्यक्ती आणि राष्ट्रे समस्यांवर नव्हे, तर उपायांवर केंद्रित राहतात. त्यांची उपाय-केंद्रित मानसिकताच मजबूत व्यवस्था निर्माण करते. याच विचारातून उश्रशरप चळपव खपीींर्ळीीींंश कार्यरत आहे. कारण जगातील सर्वात मौल्यवान संसाधन म्हणजे मानवी संसाधन. जेव्हा व्यक्तीची विचारप्रक्रिया स्पष्ट होते, भावनिक घर्षण कमी होते आणि प्रतिसादक्षम मानसिकता विकसित होते, तेव्हा तिची वेळ, ऊर्जा आणि क्षमता अधिक परिणामकारकपणे वापरली जाते. उत्पादक, जबाबदार आणि जागरूक व्यक्ती ही कोणत्याही सक्षम व्यवस्थेची मूलभूत एकक असते.
सक्षम व्यक्ती सक्षम कुटुंब घडवते. सक्षम कुटुंब सक्षम समाज घडवते. सक्षम समाज सक्षम व्यवस्था घडवतो. आणि सक्षम व्यवस्था विकास, सहकार्य आणि मानवी प्रगतीचा पाया बनते. म्हणूनच तक्रारी करण्यापासून व्यवस्था निर्माण करण्याकडे वळण्याची वेळ आली आहे. कारण- संसाधने शक्यता निर्माण करतात. व्यवस्था त्या शक्यतांचे परिणामांमध्ये रूपांतर करते. संसाधने विकास घडवत नाहीत; संसाधनांचा योग्य वापर करणार्‍या व्यवस्था विकास घडवतात.
जगात संसाधनांची कमतरता नाही; उपलब्ध संसाधनांचे योग्य व्यवस्थापन करणार्‍या व्यवस्थांची कमतरता आहे. उपाय शोधणारी मानसिकता मार्ग निर्माण करते आणि तो मार्ग सातत्याने चालला की त्याचेच व्यवस्थेत रूपांतर होते. व्यक्ती घडली की व्यवस्था घडते. व्यवस्था घडली की विकास घडतो. विकास घडला की मानवजातीची प्रगती घडते.
आणि म्हणूनच समस्या संसाधनांची नाही, व्यवस्थेची आहे.
The problem is not one of resources, but of the system…