दिवाळी म्हणजे प्रकाशाचा उत्सव, आनंदाची उधळण, नात्यांमधील गोडवा आणि नव्या आशांचा जागर. घराघरांत दिवे लागतात, अंगणात रांगोळ्या सजतात, फराळाचा सुगंध दरवळतो आणि आकाशात आतषबाजीची रोषणाई पसरते. बाजारपेठा गर्दीने फुलतात, कपड्यांची खरेदी होते, मिठाईच्या दुकानांवर रांगा लागतात आणि सोशल मीडियावर शुभेच्छांचा पाऊस पडतो. मात्र, या झगमगाटाच्या पलीकडेही एक वास्तव आहे. अनेकांच्या घरात आजही आर्थिक अडचणींचा अंधार आहे.
कुणाच्या घरात आजारपणामुळे चिंतेचे सावट आहे, तर कुणाच्या आयुष्यात बेरोजगारी, गरिबी व एकाकीपणाचे दुःख आहे. अशा परिस्थितीत दिवाळीचा खरा अर्थ केवळ स्वतःचे घर उजळवण्यात नसून दुसर्‍याच्या आयुष्यातही आनंदाचा दिवा पेटवण्यात आहे. म्हणूनच सामाजिक दिवाळी ही केवळ एक संकल्पना नसून समाजाला माणुसकीची जाणीव करून देणारी चळवळ बनण्याची गरज आहे.
आज दिवाळी साजरी करण्याच्या पद्धतीत मोठा बदल झाला आहे. महागड्या भेटवस्तू, आकर्षक कपडे, महागडी मिठाई, रोषणाईची स्पर्धा आणि फटाक्यांचा वाढता खर्च यात सणाचे मूळ स्वरूप अनेकदा मागे पडते. कोणाची दिवाळी अधिक भव्य, कोणाची सजावट अधिक आकर्षक आणि कोणाचा फराळ अधिक महागडा, याची अप्रत्यक्ष स्पर्धा सुरू होते. या स्पर्धेत आनंदाचे प्रदर्शन होते; परंतु आनंदाची खरी देवाणघेवाण कितपत होते, हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे. दिवाळीचा प्रकाश घराच्या भिंतींवर पडतो, पण तो आपल्या विचारांवर, संवेदनांवर आणि सामाजिक जबाबदारीवरही पडायला हवा. कारण सणाची श्रीमंती खर्चाच्या आकड्यांत नसते, तर दुसर्‍याच्या चेहर्‍यावर उमटणार्‍या समाधानाच्या हास्यात असते.
समाजात आजही अनेक कुटुंबे अशी आहेत की, ज्यांच्यासाठी दिवाळीचा फराळ तयार करणेही मोठे आव्हान असते. रोजच्या गरजा भागवताना ज्यांची दमछाक होते, त्यांना सणासाठी वेगळा खर्च करणे शक्य होत नाही. बांधकाम मजूर, शेतमजूर, घरकाम करणार्‍या महिला, रस्त्यावरील विक्रेते, कष्टकरी कामगार आणि रोजंदारीवर जगणार्‍या कुटुंबांना दिवाळीच्या आनंदात सहभागी होण्यासाठी आर्थिक मर्यादांचा सामना करावा लागतो. अशा वेळी त्यांच्या परिस्थितीकडे दुर्लक्ष करून आपण केवळ आपल्या आनंदात रमणे, ही सामाजिक संवेदनशीलतेची उणीव ठरते. त्यांच्या आयुष्यातही सणाचा गोडवा पोहोचवणे, ही केवळ दानधर्माची बाब नाही; ती माणूस म्हणून आपली नैतिक जबाबदारी आहे.
सामाजिक दिवाळी साजरी करण्यासाठी मोठ्या आर्थिक मदतीची किंवा भव्य आयोजनाची आवश्यकता नाही. प्रत्येक कुटुंब आपल्या क्षमतेनुसार छोटासा हातभार लावू शकते. गरजू कुटुंबांना धान्य, किराणा साहित्य, कपडे, मिठाई, शालेय साहित्य किंवा आवश्यक वस्तू देता येतील. अनाथाश्रम, वृद्धाश्रम, दिव्यांग व्यक्तींची निवासस्थाने आणि गरजू मुलांपर्यंत आनंद पोहोचवता येईल. रुग्णालयांत उपचार घेत असलेल्या रुग्णांची आणि त्यांच्या नातेवाइकांची विचारपूस करता येईल. एकाकी जीवन जगणार्‍या ज्येष्ठ नागरिकांसोबत काही वेळ घालवता येईल. मदत करताना मात्र संबंधित व्यक्तींच्या स्वाभिमानाचा आदर राखणे आवश्यक आहे. मदतीचा फोटो काढून प्रसिद्धी मिळविण्यापेक्षा मदत स्वीकारणार्‍या व्यक्तीच्या चेहर्‍यावर समाधान निर्माण करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
सामाजिक दिवाळीचा विचार करताना पर्यावरणाचाही विसर पडता कामा नये. फटाक्यांमुळे होणारे वायुप्रदूषण, ध्वनिप्रदूषण आणि कचर्‍याची समस्या यांचा परिणाम लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक, रुग्ण आणि प्राण्यांवर होतो. दिवाळीचा आनंद दुसर्‍याच्या त्रासाचे कारण बनू नये. घरगुती सजावटीत पुनर्वापर करता येणार्‍या वस्तूंचा वापर, मातीच्या पणत्यांना प्राधान्य, प्लास्टिकचा कमी वापर आणि परिसर स्वच्छ ठेवण्याचा संकल्प या गोष्टी सणाला अधिक अर्थपूर्ण बनवू शकतात. पर्यावरणपूरक दिवाळी आणि सामाजिक दिवाळी यांचा संगम झाला, तर आनंदाबरोबरच निसर्गाप्रति असलेली जबाबदारीही जपली जाईल.
दिवाळी हा अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचा संदेश देणारा सण आहे. हा संदेश केवळ धार्मिक किंवा सांस्कृतिक परंपरेपुरता मर्यादित न ठेवता सामाजिक जीवनात उतरवण्याची गरज आहे. आपल्या घरातील एक दिवा दुसर्‍याच्या घरात आशेचा किरण निर्माण करू शकतो. आपल्या ताटातील थोडासा फराळ एखाद्या कुटुंबाचा आनंद वाढवू शकतो. आपला काही वेळ एखाद्या एकाकी व्यक्तीच्या आयुष्यात आपुलकी निर्माण करू शकतो. अशा कृतींना आर्थिक मूल्यापेक्षा मानवी मूल्य अधिक असते.
शेवटी, दिवाळीतील दिवे केवळ घर उजळवण्यासाठी लावू नयेत, तर माणसामाणसांतील अंतर मिटवण्यासाठीही लावावेत. कारण खरा प्रकाश विजेच्या माळांमध्ये नसतो, तो माणुसकीच्या कृतीत असतो. स्वतःच्या आनंदात दुसर्‍याचा आनंद मिसळला, तरच दिवाळीचा उत्सव खर्‍या अर्थाने सार्थकी लागेल.
Let the joy of Diwali reach every single person!