– अफजल पठाण
श्वास थांबला म्हणून कहाणी संपत नाही, कधीकधी मृत्यूच्या शांत देहातूनच सत्य बोलतं…
ओठ कायमचे मिटले, तरी न्यायासाठी काही प्रश्न अनुत्तरित राहत नाहीत…
मृत्यू आयुष्याचा शेवट, पण प्रत्येक मृत्यूमागची कहाणी तिथेच संपत नाही. मृत्यू नेमका कशामुळे झाला? नैसर्गिक होता की अपघाती? आत्महत्या होती की घातपात? शरीरावर झालेल्या जखमा मृत्यूचे कारण ठरल्या का? मृत्यूच्या आधी व्यक्तीने काही त्रास सहन केला होता का? अशा अनेक प्रश्नांंची उत्तरे शोधण्याचा महत्त्वाचा मार्ग म्हणजे पोस्टमार्टम अर्थात शवविच्छेदन तपासणी. ‘पोस्टमार्टम’ हा शब्द ऐकला की अनेकांच्या मनात भीती, किंवा अस्वस्थता निर्माण होते. मात्र पोस्टमार्टम म्हणजे केवळ मृतदेहाची तपासणी नव्हे; तर मृत्यूमागचे सत्य वैज्ञानिक पद्धतीने शोधण्याचा प्रयत्न आहे. जिवंतपणी व्यक्ती आपली बाजू सांगू शकतो पण मृत्यूनंतर त्याचा आवाज कायमचा शांत झालेला असतो. अशा वेळी त्याच्या शरीरावर उमटलेल्या खुणा, जखमा आणि अंतर्गत अवयवांतील बदल अनेक प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी महत्त्वाचे ठरू शकतात.
संशयास्पद, अपघाती किंवा इतर अनैसर्गिक मृत्यूच्या घटनांमध्ये न्यायवैद्यक डॉक्टर मृतदेहाची बाह्य तसेच आवश्यकतेनुसार अंतर्गत तपासणी करतात. शरीरावर कोणत्या प्रकारच्या जखमा आहेत, त्यांचे स्वरूप काय आहे, त्यांचा मृत्यूशी संबंध आहे का, मृत्यूचे संभाव्य कारण काय असू शकते, याचा वैद्यकीय दृष्टिकोनातून अभ्यास केला जातो. काही प्रकरणांमध्ये विषबाधा किंवा इतर कारणांचा संशय असल्यास आवश्यक नमुने प्रयोगशाळा तपासणीसाठी जतन केले जाऊ शकतात. म्हणूनच पोस्टमार्टम रिपोर्ट हा साधा कागद नसतो. त्यातील वैद्यकीय निरीक्षणे तपासाच्या दिशेला महत्त्व देऊ शकतात.
पोस्टमार्टम करणार्या डॉक्टरांची जबाबदारी अधिक महत्त्वाची ठरते. मृतदेहासमोर डॉक्टरांकडे कोणाची बाजू नसते; त्यांच्यासमोर असते ती केवळ वैद्यकीय सत्य शोधण्याची जबाबदारी. त्यामुळे निरीक्षणे अचूक असणे, आवश्यक बाबी स्पष्टपणे नोंदवणे आणि अहवाल वस्तुनिष्ठ पद्धतीने तयार करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. एखाद्या पोस्टमार्टम अहवालात निष्काळजीपणामुळे महत्त्वाची बाब राहून गेली, नोंदीमध्ये चूक झाली किंवा नोंदीत अनधिकृत फेरफार झाला, तर त्याचा परिणाम पुढील तपासावर होऊ शकतो. म्हणूनच अशा अहवालांमध्ये पारदर्शकता आणि अचूकता अत्यंत आवश्यक आहे. एखाद्या कुटुंबातील व्यक्तीचा मृत्यू झाल्यानंतर नातेवाइकांच्या मनात असंख्य प्रश्न निर्माण होतात नेमके काय झाले?, मृत्यू कशामुळे झाला?, घटना खरंच अपघात होती का? अशा प्रश्नांना शास्त्रीय आधारावर उत्तर शोधण्यामध्ये पोस्टमार्टमची भूमिका महत्त्वाची असते. मृतदेह शांत असतो. त्याचे ओठ मिटलेले असतात. डोळे कायमचे बंद झालेले असतात. पण शरीरावर उमटलेल्या खुणा, जखमा आणि वैद्यकीय निरीक्षणे कधीकधी त्या व्यक्तीच्या शेवटच्या क्षणांची दिशा दाखवू शकतात. म्हणूनच पोस्टमार्टमकडे केवळ मृत्यूची प्रक्रिया म्हणून पाहण्याऐवजी मृत व्यक्तीची शेवटची वैद्यकीय साक्ष म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल. कारण मृत व्यक्ती स्वतः न्याय मागू शकत नाही; तिच्यासाठी सत्य बोलणारे पुरावेच उरतात. त्या पुराव्यांपैकी पोस्टमार्टम हा एक महत्त्वाचा दुवा आहे. मृत्यू अटळ आहे, पण मृत्यूमागचे सत्य दडून राहणे अटळ नाही. शरीर शांत असते, पण सत्य शांत नसते ओठ बंद असतात, पण खुणा बोलत असतात आणि जेव्हा एखाद्याच्या मृत्यूभोवती प्रश्नचिन्ह उभे राहते, तेव्हा त्या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याच्या प्रवासात पोस्टमार्टम हा अनेकदा सत्याचा पहिला साक्षीदार ठरतो.
A dead body does not speak, but the post-mortem reveals the truth!