लहानपणी सण म्हणजे आनंदाचा एक साधा अर्थ असतो. नवीन कपडे, घरातला गोंधळ, आवडत्या पदार्थांचा सुगंध आणि एखाद्या छोट्याशा गोष्टीचीही मोठी उत्सुकता. मोठे झाल्यावर मात्र सणांचा अर्थ हळूहळू बदलत जातो. आनंद तिथेच असतो, पण त्याला आता आठवणींची किनार असते. रक्षाबंधनही त्याला अपवाद नाही. लहानपणी राखी बांधण्याचा अर्थ फारसा कळत नसतो. बहिणीला राखी बांधायची असते, भावाकडून काहीतरी भेट मिळणार असते आणि एवढेच पुरेसे वाटते. त्या वेळी भाऊ-बहिणीचं नातंही किती सहज असतं-दिवसभर भांडायचं, एकमेकांच्या तक्रारी करायच्या, कधी अबोला धरायचा आणि संध्याकाळ होण्याआधी पुन्हा सगळं विसरून एकत्र बसायचं. त्या वयात कुणीही या नात्याला मोठमोठी नावं देत नाही.
कारण काही नाती समजून घेण्यापेक्षा जगण्यात जास्त सुंदर असतात. पण काळ पुढे जातो. शाळा संपते, कॉलेज सुरू होतं. मग नोकरी, जबाबदार्‍या, नवीन शहरं, नवीन माणसं आणि स्वतःचं वेगळं आयुष्य. एकाच घरात वाढलेली दोन माणसं कधी कधी दोन वेगवेगळ्या शहरांत राहू लागतात. पूर्वीसारखं रोज बोलणं होत नाही. प्रत्येक गोष्ट एकमेकांना सांगितली जात नाही. कधी भेटी कमी होतात, कधी फोनवरच्या गप्पाही उरकत जातात. आणि तरीही काहीतरी तसंच राहतं. कदाचित तेच या नात्याचं खरं
सौंदर्य आहे.
तुझा माझा भाऊपणा
जगजाहीर नसावा,
लोभ अंतरी असावा भाईराया ।
आपण गूज बोलूं
डाळिंबी समान,
तू भाऊ मी बहीण जडे नाते
मोठं झाल्यावर भाऊ प्रत्येक वेळी सोबत असेलच असं नाही. बहीणही प्रत्येक अडचणीच्या वेळी जवळ असेलच असं नाही. आयुष्य प्रत्येकाला आपापल्या दिशेने घेऊन जातं. पण एखाद्या अनपेक्षित क्षणी काय झालं? एवढा साधा प्रश्नही पुरेसा वाटतो. एखाद्या छोट्याशा गोष्टीसाठी केलेला फोन, विनाकारण पाठवलेला संदेश किंवा घरी पोहोचलास ना? एवढी सहज विचारलेली चौकशी-यातून नातं अजूनही जिवंत असल्याचं जाणवत राहतं. खरं तर मोठेपणी आपल्याला संरक्षणाची गरज कमी आणि समजून घेणार्‍या माणसांची गरज जास्त असते. म्हणून रक्षाबंधनाचा अर्थही कदाचित बदलायला हवा. राखी म्हणजे फक्त भाऊ-बहिणीचं रक्षण करेल एवढंच नाही. कारण नातं एकतर्फी नसतं. कधी भाऊ बहिणीच्या पाठीशी उभा राहतो, तर कधी बहीण भावाच्या शांततेमागचं कारण ओळखते. कधी एकजण आधार देतो, तर कधी दुसरा फक्त ऐकून घेतो.
काही वेळा सल्ल्याची गरज नसते; फक्त मी आहे एवढी जाणीव पुरेशी असते. आणि कदाचित म्हणूनच राखीचा धागा इतका अर्थपूर्ण वाटतो. तो हाताला बांधला जातो, पण आठवण मनात राहते. रक्षाबंधनाच्या दिवशी जुन्या आठवणी नकळत परत येतात. लहानपणीचे हट्ट, किरकोळ भांडणं, एकमेकांवर केलेल्या तक्रारी, आईच्या ओरडीतून वाचण्यासाठी केलेली युती तेव्हा ज्याला आपण रोजचं आयुष्य समजत होतो, त्याच क्षणांची किंमत आज कळते. काही आठवणी परत जगता येत नाहीत. पण त्यांना जपता येतं. आज प्रत्येकाची धावपळ वेगळी आहे. भेटण्यासाठी वेळ काढावा लागतो. एकत्र बसून बोलण्यासाठी कारण शोधावं लागतं. कधी सणच भेटीचं निमित्त बनतो. म्हणूनच रक्षाबंधन फक्त परंपरा म्हणून साजरं करण्यापेक्षा, त्या निमित्ताने थोडा वेळ थांबून आपल्या माणसांकडे पुन्हा पाहण्याचा दिवस असावा.कारण आयुष्याच्या गर्दीत आपण अनेक नाती गमावत नाही; आपण फक्त त्यांच्यासाठी वेळ काढणं विसरतो.
भाऊ-बहिणीचं नातंही तसंच आहे. ते कायम सारखं राहत नाही-ते बदलतं, परिपक्व होतं, शांत होतं. बालपणीच्या सततच्या गप्पांची जागा कधी कधी काही मोजक्या शब्दांनी घेतलेली असते. पण त्या शब्दांच्या मागे वर्षानुवर्षांची ओळख उभी असते. म्हणूनच कधी बराच काळ बोलणं झालं नसलं तरी भेटल्यावर काही नाती पुन्हा तिथूनच सुरू होतात, जिथे ती थांबली होती. रक्षाबंधन आपल्याला याच गोष्टीची आठवण करून देतं-
नाती रोज व्यक्त केली म्हणून टिकत नाहीत आणि रोज भेटलो म्हणूनच जवळची राहत नाहीत. काही नाती अंतराच्या पलीकडेही आपली जागा टिकवून ठेवतात. राखीचा सण म्हणूनच एका दिवसाचा उत्सव नाही. तो त्या माणसांची आठवण आहे, ज्यांच्यासोबत आपण मोठे झालो; ज्यांच्यासमोर स्वतःला सिद्ध करण्याची कधी गरज भासली नाही; ज्यांच्यासोबतचं बालपण आता परत येणार नाही, पण ज्याची ऊब आयुष्यभर सोबत राहते.कदाचित म्हणूनच रक्षाबंधनाच्या दिवशी राखी बांधताना आपण फक्त मनगटाकडे पाहत नाही. क्षणभर मागे वळून पाहतो आणि जाणवतं, काही नाती काळानुसार बदलत नाहीत; फक्त त्यांना जपणारी माणसं मोठी
होत जातात.
कधी कधी वाटतं, मोठं होणं म्हणजे फक्त वय वाढणं नाही. मोठं होणं म्हणजे आपल्या माणसांची किंमत उशिरा का होईना, पण कळणं. लहानपणी ज्याच्यासोबत खेळणं सहज होतं, त्याच व्यक्तीसाठी मोठेपणी वेळ काढावा लागतो. आणि तेव्हाच जाणवतं-वेळ कमी झाला नाही, फक्त आयुष्य अधिक व्यापून गेलं. म्हणून रक्षाबंधनाच्या दिवशी राखी बांधण्यापेक्षा एकमेकांसाठी थोडा वेळ राखून ठेवणं कदाचित अधिक महत्त्वाचं आहे. जुन्या आठवणींवर हसणं, न बोललेल्या गोष्टी बोलणं, एखादी जुनी तक्रार मनापासून विसरणं किंवा फक्त काही क्षण एकत्र शांत बसणं – या सगळ्यांत या नात्याचा खरा उत्सव दडलेला असतो. कारण शेवटी राखी मनगटावर काही काळच राहते. पण तिच्या निमित्ताने जाग्या झालेल्या आठवणी, आपलेपणाची जाणीव आणि आपलं कुणीतरी आहे ही भावना-यांना कुठलीही तारीख नसते. रक्षाबंधन म्हणूनच एका धाग्याचा सण नाही; तो दोन आयुष्यांना त्यांच्या सामायिक बालपणाची पुन्हा एकदा आठवण करून देणारा दिवस आहे. आणि कदाचित म्हणूनच, वर्षं कितीही पुढे गेली तरी काही नाती जुन्या घराच्या अंगणासारखी असतात; तिथे परत गेलं की आपण कितीही मोठे झालो असलो, तरी मन कुठेतरी पुन्हा लहान होतं.
A New Era in the Digital Financial Revolution