– अॅड.एन.एम. राठोड
शहराची रात्र शांत असते, पण त्या शांततेतून उठून येणार्या कटू बातम्या आपली सामाजिक गाडी थांबवतात. केतन आणि साक्षी, सोनम कपूरसारख्या वैयक्तिक किंवा जोडपेविरुद्ध घडणार्या क्रूर घटनांनी समाजाची संवेदना खालावलेली आहे. नाशिकमधील सुटकेस घटनेप्रमाणे घटनांचा प्रकार आणि तीव्रता बघता, हे व्यक्तिगत नाते, समाज आणि कायदा या तिन्हींचा गंभीर परीक्षेचा काळ आहे.आपण कोणत्या समाजात जगत आहोत? जिथे प्रेम हे संवादाचे, सन्मानाचे आणि विश्वासाचे नाते असायला हवे, तिथेच ते भय, मालकी आणि सुडाचे मैदान का बनत आहे? जिथे ‘नको’ हा शब्द ऐकून थांबायचे, तिथेच काही माणसे नकार ऐकून माणसालाच संपवायला का निघतात?
हा प्रश्न फक्त पोलिस, न्यायालय किंवा कायद्याचा नाही. हा प्रश्न आहे आपल्या संस्कारांचा, आपल्या घरातल्या शिकवणीचा, आपल्या मुलांना दिल्या जाणार्या संदेशांचा. एखादी व्यक्ती संबंध तोडायला घाबरते, कारण तिला अपमानाची भीती असते; पण त्या भीतीच्या पलीकडे जाऊन दुसर्याचा जीव घेणे, हे फक्त राग नाही – ती गुन्हेगारी मानसिकतेची टोकाची अवस्था आहे. अशा घटनांमध्ये एकाच क्षणात गुन्हा घडत नाही. आधी अहंकार वाढतो, मग मालकीची भावना येते, नंतर शंका, राग, सूड आणि शेवटी हिंसा. समोरची व्यक्ती आपला अधिकार नाही, स्वतंत्र माणूस आहे, ही जाणीवच हरवली की संबंधांचा अंत संवादाने होत नाही; तो हिंसेने होऊ लागतो.
काही वेळा गुन्हा क्षणिक संताप म्हणून मांडला जातो. पण सुटकेसमध्ये मृतदेह लपवणे, ड्रममध्ये भरून ठेवणे, फेकून देणे, पुरावे नष्ट करणे – या गोष्टी अचानक घडलेल्या नसतात. त्यात नियोजन असते, थंड डोक्याने घेतलेला निर्णय असतो आणि मनात माणुसकीचा अभाव असतो. नकार हा आयुष्याचा भाग आहे. तो स्वीकारणे म्हणजे दुर्बलता नाही; ती परिपक्वता आहे. लग्न जुळवायचं नसेल, प्रेम पुढे न्यायचं नसेल, नातं टिकवायचं नसेल – तर ते स्पष्टपणे सांगता आलं पाहिजे. समाजानेही हे सामान्य मानलं पाहिजे. कारण वेळेवर दिलेला नकार अनेक जीव वाचवतो. प्रेम म्हणजे मालकी नव्हे.
लग्न म्हणजे हक्कपत्र नव्हे. जोडीदार म्हणजे वस्तू नव्हे. आणि नकार म्हणजे अपमान नव्हे. जोपर्यंत आपण नात्यांना सत्ता, अहंकार आणि नियंत्रणाच्या चष्म्यातून पाहत राहू, तोपर्यंत सूटकेस, किल्ले, ड्रम आणि निर्घृण हत्या या बातम्या आपल्याला हादरवत राहतील. आणि प्रत्येक वेळी आपणच विचारत राहू असं कसं झालं? कायदे आहेत, पण मानसिकता बदललेली नाही.
शिक्षा आहे, पण पकडले जाईपर्यंतची भीती पुरेशी नाही. संरक्षणाचे नियम आहेत, पण घराघरांत भावनिक शिक्षण नाही. म्हणूनच कायदा एकटा पुरत नाही. कायद्याला संस्कारांची, शिक्षणाची, कुटुंबाची, माध्यमांची आणि समाजाच्या सजगतेची जोड लागते. मुलांना लहानपणापासून शिकवले पाहिजे की राग आल्यावर वस्तू तोडायच्या नसतात, नाते तोडायचे नसते, माणूस तोडायचा नसतो. एका व्यक्तीचा नकार ऐकून थांबणं कठीण आहे का? की त्या नकारानंतरही सन्मान राखणं कठीण आहे? खरं तर उत्तर सोपं आहे. थांबणं, स्वीकारणं, मोकळं होणं – हे सगळं शक्य आहे. पण त्यासाठी माणसाने आधी माणूस राहणं निवडलं पाहिजे. हीच या काळाची सर्वात मोठी गरज आहे – कायद्यापेक्षा आधी संवेदना आणि अहंकारापेक्षा आधी मानवता.
लग्नाला नकार देणे, संबंध तोडणे किंवा नाते पुढे न नेण्याचा निर्णय घेणे – हे अपयश नसते. ते परिपक्वतेचे लक्षण असते. पण आपला समाज आजही अशा स्पष्टतेला पुरेसा सन्मान देत नाही. लोक काय म्हणतील, घराची प्रतिष्ठा काय, कुटुंबाचे काय होईल, या भीतीमुळे अनेकजण चुकीच्या नात्यात अडकत राहतात. आणि जेव्हा नातं तुटण्याच्या टप्प्यावर येतं, तेव्हा काही जण संवादाचा मार्ग न निवडता हिंसेचा मार्ग निवडतात. इथेच सगळ्यात मोठी शोकांतिका सुरू होते.
कायद्यांनी शिक्षा ठरवली आहे, पण समाजाने संवेदना हरवल्या तर कायद्याचा धाकही अपुरा ठरतो. कारण कायद्याची भीती तेव्हाच निर्माण होते, जेव्हा न्याय वेळेत मिळतो आणि गुन्ह्याचा परिणाम अटळ वाटतो. पण त्याहीपलीकडे गरज आहे ती मन बदलण्याची. शाळा, महाविद्यालये, कुटुंबे, माध्यमे आणि सार्वजनिक जीवन – या सर्वांनी मुलांना हे शिकवायला हवे की नकार म्हणजे अपमान नाही, माफी मागणे म्हणजे कमजोरी नाही आणि नात्यातून सन्मानाने बाहेर पडणे म्हणजे पराभव नाही.
आज आवश्यकता आहे ती केवळ कडक कायद्यांची नव्हे, तर संवेदनशील समाजाची. असा समाज जिथे माणूस रागातही माणूस राहील. जिथे प्रेम हे हक्काचे नाही, तर विश्वासाचे नाते असेल. जिथे लग्न हे बंदिस्तीचे नव्हे, तर समजुतीचे बंधन असेल. आणि जिथे कोणाचाही जीव घेणे हे पर्याय म्हणूनही मनात येणार नाही. कारण शेवटी ही हत्या केवळ एका व्यक्तीची नसते. ती नात्यांची हत्या असते, विश्वासाची हत्या असते आणि माणुसकीचीही हत्या असते.
आणि जेव्हा माणुसकीच मरते, तेव्हा समाज जिवंत असूनही आतून मेलेला असतो.आज गरज आहे ती अशा मूल्यांची नव्याने शिकवण देण्याची. घरात मुलांना नकार स्वीकारायला शिका हे शिकवले पाहिजे. शाळेत चूक झाली तर मान्य करा हे शिकवले पाहिजे. समाजात नातं टिकत नसेल तर ते सन्मानाने संपवता येतं ही समज रुजवली पाहिजे. कारण नात्यांमध्ये स्वातंत्र्य, संवाद आणि संमती असली तरच ती नाती टिकतात. अन्यथा ती जबरदस्तीची बंधने बनतात.
प्रेमात हक्क असू शकतो, पण हक्कशाही नसावी. लग्नात जबाबदारी असावी, पण मालकी नसावी. आणि नात्यात आपुलकी असावी, पण अधिकाराची हुकूमशाही नसावी. ही सीमारेषा समाजाने ओळखली नाही, तर अनेक आयुष्ये नात्यांच्या नावाखाली उद्ध्वस्त होत राहतील. जोडीदाराला नकार देणे कठीण वाटणे ही एक गोष्ट, पण नकाराऐवजी त्याचा जीव घेणे ही पूर्णपणे वेगळी आणि भीषण गोष्ट आहे. अशा घटनांत कायदा फक्त शिक्षा देत नाही; तो समाजाला इशारा देतो की नात्यांना मालकी समजण्याची मानसिकता मुळासकट बदलली पाहिजे.
कायद्याचा वापर व सुधारणा – त्वरित व दीर्घकालीन उपाय :
1) तातडी उपाय (प्रॅक्टिकल) : पीडितांचे त्वरित संरक्षण (स्थायी आश्रय, त्वरित कडक तात्काळ आदेश), 2) तपास प्रक्रियेतील जवाबदारी आणि प्रॉम्प्ट नाशिक/स्थानिक पोलिस तपास सुनिश्चित करणे. 3) कायदेशीर सुधारणांची शिफारस : दंड आणि शिक्षा- अंमलबजावणी त्वरित करण्यासाठी कायद्यातील प्रक्रीया सुलभ करणे. 4) पीडितांचे संरक्षणात्मक प्रावधान अधिक मजबूत करणे. 5) तक्रारी नोंदविण्याच्या अडचणी कमी करणे.
सामाजिक उपाय
1) शालेय व महाविद्यालयीन पातळीवर नातेसंबंध, संवाद कौशल्ये आणि मानसिक आरोग्य शिक्षण अनिवार्य करणे. 2) स्थानिक समाजात पुरुषांसाठी आणि तरुणांसाठी रीकॅम्पिंग/मेंटॉरशिप प्रकल्प, 3) नशा नियंत्रण आणि रोजगार-आधारित कार्यक्रम.
न्यायालयीन व समाजसेवी भूमिका
1) कायद्याचा प्रभाव टिकवायचा असेल तर न्यायालयीन निर्णय वेळेत व सुस्पष्ट असणे आवश्यक आहे, 2) दंडात्मक व पुनरावृत्ती प्रतिबंधक शिक्षा यांवर जोर, 3) समाजसेवी संस्था, शाळा आणि स्थानिक प्रशासन संयुक्तपणे पीडितांना मदत व पुनर्स्थापना देण्याची जबाबदारी घ्यावी, 4) विधीनिर्माता, पोलिस व समाजासाठी प्रशिक्षण; पोलीस तपासामध्ये संवेदनशीलता व तांत्रिक कौशल्य वाढवावे.
A refusal is not an insult…