आज, 25 मे रोजी गंगा दशहरा समाप्ती अर्थात, गंगावतार पर्व साजरे होत आहे. पुराणकथांनुसार हा तो दिवस आहे, जेव्हा गंगा नदीचे पृथ्वीवर अवतरण झाले. मात्र, आजच्या आधुनिक आणि विज्ञाननिष्ठ युगात या पर्वाकडे केवळ एक धार्मिक उत्सव म्हणून न पाहता, जलसंवर्धन, नदी प्रदूषण आणि पर्यावरणीय संतुलनाचे एक गंभीर स्मरण म्हणून पाहणे अधिक संयुक्तिक ठरते. या विषयाचे विश्लेषण करताना भावना आणि प्रत्यक्ष वस्तुस्थिती यांची सांगड घालणे आवश्यक आहे. गंगा दशहरा समाप्तीचे पौराणिक, तसेच आजच्या काळात जीवनदायी भौगोलिक आणि आर्थिक महत्त्व समजावून सांगणारा हा लेख…
गंगा ही केवळ एक नदी नसून ती उत्तर आणि पूर्व भारताची जीवनवाहिनी आहे. अतिशय विस्तीर्ण खोरे असलेली गंगा अतिशय पवित्र मानली जाते. गंगा नदीचे खोरे हे भारतातील सर्वांत मोठे खोरे आहे, जे देशाच्या भूभागाच्या सुमारे 26 टक्के व्यापते. देशातील मोठ्या लोकसंख्येचा गंगा ही आधार आहे. भारतातील जवळपास 40 टक्के लोकसंख्या म्हणजेच सुमारे 50-55 कोटींहून अधिक नागरिक पिण्याचे पाणी, शेती आणि उपजीविकेसाठी प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे गंगेवर अवलंबून आहेत.
गंगा नदीने देशाची कृषी अर्थव्यवस्था सावरून धरली आहे. गंगेच्या सुपीक गाळाच्या मैदानामुळे उत्तर प्रदेश, बिहार आणि पश्चिम बंगाल यांसारख्या राज्यांमध्ये कृषी उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर होते, जे देशाच्या अन्नसुरक्षेसाठी निर्णायक आहे.
प्रदूषणाचे वास्तव अन् आव्हाने
औद्योगीकरण आणि शहरीकरणामुळे गंगेच्या स्वच्छतेला मोठे ग्रहण लागले आहे. विविध सरकारी अहवाल आणि प्रदूषण नियंत्रण मंडळ(सीपीसीबी)च्या आकडेवारीनुसार, गंगेसमोरील प्रमुख आव्हाने खालीलप्रमाणे आहेत…
1. औद्योगिक सांडपाणी : कानपूरसारख्या औद्योगिक शहरांमधून सोडले जाणारे रसायनयुक्त पाणी.
2. प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी (सीवेज) : नदीकाठच्या अनेक प्रमुख शहरांमधून दररोज कोट्यवधी लिटर प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी थेट नदीत मिसळते.
3. घनकचरा : प्लास्टिक आणि इतर न कुजणारा कचरा जलचरांसाठी आणि नदीच्या प्रवाहासाठी घातक ठरत आहे.
सरकारी स्तरावरील
उपाययोजना : नमामि गंगे
गंगा नदीच्या स्वच्छतेसाठी आणि संवर्धनासाठी भारत सरकारने 2014 मध्ये नमामि गंगे हा एकात्मिक जलसंवर्धन प्रकल्प सुरू केला. हा प्रकल्प केवळ एका मंत्रालयापुरता मर्यादित न ठेवता त्याला बहुआयामी स्वरूप देण्यात आले आहे.
सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प (एसटीपी) : सरकारतर्फे विविध टेंडर्स काढून नदीकाठच्या शहरांमध्ये नवीन सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प उभारले जात आहेत आणि जुन्या प्रकल्पांचे नूतनीकरण केले जात आहे.
नदीपात्राची स्वच्छता : पृष्ठभागावरील कचरा गोळा करण्यासाठी विशेष यंत्रणा कार्यान्वित करण्यात आली आहे.
जैवविविधता संवर्धन : गंगेतील डॉल्फिन, कासव आणि माशांच्या विविध प्रजातींचे संरक्षण करण्यासाठी विशेष भर दिला जात आहे.
वनीकरण : नदीची धूप थांबविण्यासाठी आणि भूजलपातळी वाढविण्यासाठी नदीकाठी वनीकरण मोहीम राबवली जात आहे.
पुढे काय? एक सामूहिक जबाबदारी
केवळ सरकारी योजना, टेंडर्स आणि कोट्यवधींंची तरतूद करून नदी स्वच्छ होणार नाही. त्यासाठी प्रशासकीय इच्छाशक्तीसोबतच लोकसहभागाची नितांत आवश्यकता आहे. गंगादशहरा या पर्वाचे खर्‍या अर्थाने सार्थक तेव्हाच होईल, जेव्हा नागरिक स्वतःच्या पातळीवर पाण्याचा अपव्यय टाळतील आणि नदीत कचरा न टाकण्याची शिस्त अंगीकारतील.
गंगावतार हा दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की, नद्या या मानवी सभ्यतेचा पाळणा आहेत. त्यांचे रक्षण करणे हे केवळ धार्मिक कर्तव्य नसून आपल्या आगामी पिढ्यांच्या सुरक्षित भविष्यासाठी आवश्यक असलेली एक
पर्यावरणीय आणि आर्थिक अपरिहार्यता आहे.
आपल्या देशातील संस्कृतीत प्रत्येक नदीला गंगा मानले जाते. नाशिकमध्ये पवित्र गोदावरीही गंगा म्हणूनच ओळखली जाते. आजच्या गंगादशहरा समाप्ती मुहूर्तावर आपली गोदावरी गंगा स्वच्छ, निर्मळ ठेवून तिचे पावित्र्य जपणे, हे प्रत्येक नाशिककराचे कर्तव्य ठरते.
From Gangavatar to Water Conservation: The Cultural Ecological Reality of the Ganges