पंतप्रधानांचा इस्रायल दौरा

धोरणात्मक भागीदारीला नवी दिशा

भारत आणि इस्रायल यांचे संबंध 1992 मध्ये पूर्ण राजनैतिक स्तरावर प्रस्थापित झाले. त्यानंतर संरक्षण, कृषी, जलव्यवस्थापन, तंत्रज्ञान, सायबर सुरक्षा आणि स्टार्टअप क्षेत्रात दोन्ही देशांमध्ये उल्लेखनीय सहकार्य झाले. 2017 मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी इस्रायलला दिलेला पहिला ऐतिहासिक दौरा हा द्विपक्षीय संबंधांतील महत्त्वाचा टप्पा होता. त्या परंपरेचा पुढचा अध्याय म्हणून या नव्या भेटीकडे पाहिले जाते.
या दौर्‍यात पंतप्रधान मोदी यांनी इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांची भेट घेतली. दोन्ही नेत्यांमधील चर्चा केवळ द्विपक्षीय मुद्द्यांपुरती मर्यादित नव्हती, तर प्रादेशिक सुरक्षा, दहशतवादविरोधी सहकार्य आणि जागतिक परिस्थितीवरही सखोल विचारविनिमय झाला. मध्यपूर्वेत सुरू असलेल्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर, विशेषतः इस्रायल-हमास संघर्षानंतर निर्माण झालेल्या अस्थिरतेच्या संदर्भात, भारताने दहशतवादाविरोधात स्पष्ट भूमिका कायम ठेवत इस्रायलशी एकात्मता दर्शवली. त्याचवेळी, भारताने मानवतावादी मदतीची भूमिका कायम ठेवून संतुलित राजनैतिक दृष्टिकोनही जपला आहे.
संरक्षण आणि सुरक्षा सहकार्य
भारत-इस्रायल संबंधांचा सर्वात मजबूत पाया म्हणजे संरक्षण सहकार्य. इस्रायल हा भारताचा महत्त्वाचा संरक्षण पुरवठादार आहे. क्षेपणास्त्र प्रणाली, ड्रोन तंत्रज्ञान, हवाई संरक्षण व्यवस्था आणि गुप्तचर माहिती आदान-प्रदान या क्षेत्रांत दोन्ही देशांमध्ये दीर्घकालीन सहकार्य आहे. या दौर्‍यात संरक्षण उत्पादन क्षेत्रात ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमांंतर्गत संयुक्त उत्पादन आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरणावर भर देण्यात आला. भारताची स्वदेशी संरक्षण क्षमता वाढविण्यासाठी इस्रायली तंत्रज्ञान महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते, यावर दोन्ही बाजूंनी सहमती दर्शवली.
तंत्रज्ञान आणि नवोपक्रम
इस्रायलला ‘स्टार्टअप नेशन’ म्हणून ओळखले जाते. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सायबर सुरक्षा, अ‍ॅग्री-टेक आणि जलतंत्रज्ञान या क्षेत्रांत इस्रायलने जागतिक पातळीवर नाव कमावले आहे. भारतातील डिजिटल इंडिया, स्टार्टअप इंडिया आणि स्मार्ट सिटीसारख्या उपक्रमांना इस्रायलचे तांत्रिक सहकार्य मोठी चालना देऊ शकते. दौर्‍यात दोन्ही देशांनी संशोधन व विकास(RD) क्षेत्रात संयुक्त प्रकल्प वाढविण्याचे ठरवले. भारतीय आयटी कौशल्य आणि इस्रायली नवोपक्रम क्षमता यांचे संयोजन भविष्यातील आर्थिक सहकार्याला नवे परिमाण देऊ शकते.
कृषी आणि जलव्यवस्थापन
भारत-इस्रायल सहकार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे कृषी आणि जलव्यवस्थापन. ठिबक सिंचन, पाण्याचे पुनर्वापर तंत्रज्ञान आणि कोरडवाहू शेतीपद्धती या क्षेत्रांत इस्रायलचे तंत्रज्ञान भारतासाठी उपयुक्त ठरले आहे. भारतामध्ये स्थापन करण्यात आलेली ‘कृषी उत्कृष्टता केंद्रे’ ही दोन्ही देशांच्या सहकार्याची ठोस उदाहरणे आहेत. या दौर्‍यात कृषी संशोधन, हवामान बदलाशी जुळवून घेणारी शेती आणि जलसंवर्धन यावरही चर्चा झाली.
व्यापार आणि आर्थिक संबंध
भारत आणि इस्रायलमधील द्विपक्षीय व्यापार गेल्या दशकात सातत्याने वाढत आहे. हिरे, रसायने, औषधे, यंत्रसामग्री आणि संरक्षण उपकरणे यामध्ये मोठा व्यापार होतो. दोन्ही देशांनी मुक्त व्यापार करार संदर्भातील चर्चांना गती देण्याचे संकेत दिले. आर्थिक संबंध मजबूत करण्यासाठी गुंतवणूक, स्टार्टअप भागीदारी आणि तंत्रज्ञान सहकार्य वाढविण्याचा निर्धार या भेटीत व्यक्त करण्यात आला. भारताच्या वाढत्या बाजारपेठेमुळे इस्रायली कंपन्यांना आकर्षण आहे, तर इस्रायलच्या प्रगत तंत्रज्ञानामुळे भारतीय उद्योगांना लाभ होऊ शकतो. भारतासाठी पश्चिम आशिया हा केवळ राजनैतिक भागीदार नसून ऊर्जा सुरक्षा, भारतीय प्रवासी आणि सामरिकहितसंबंधांशी निगडित क्षेत्र आहे. इस्रायलसोबत संबंध दृढ करताना भारताने अरब राष्ट्रांशी असलेले संबंधही कायम ठेवले आहेत. भारताची ‘मल्टी-अलाइनमेंट’ परराष्ट्र धोरणाची भूमिका या दौर्‍यात स्पष्टपणे दिसून आली. एकीकडे इस्रायलशी धोरणात्मक भागीदारी वाढवणे, तर दुसरीकडे पॅलेस्टिनी प्रश्नावर पारंपरिक पाठिंबा कायम ठेवणे- हा संतुलित दृष्टिकोन भारताच्या परिपक्व राजनैतिक धोरणाचे प्रतीक आहे. दौर्‍यादरम्यान पंतप्रधान मोदी यांनी जेरुसलेम येथे विविध कार्यक्रमांना उपस्थिती लावली. ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या संवेदनशील असलेल्या या शहरातील उपस्थितीमुळे भारत-इस्रायल संबंधांतील विश्वास आणि जवळीक अधोरेखित झाली. या भेटीमुळे दोन्ही देशांतील लोक-ते-लोक संबंधांनाही बळ मिळाले. शैक्षणिक देवाणघेवाण, संशोधन सहकार्य आणि पर्यटन क्षेत्रात नवीन संधी निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
जागतिक संदर्भ आणि भारताची भूमिका
आजच्या बहुध्रुवीय जागतिक व्यवस्थेत भारत स्वतःला उदयोन्मुख शक्ती म्हणून सादर करत आहे. इस्रायलसोबतचे वाढते संबंध भारताच्या तंत्रज्ञान, संरक्षण आणि नवोपक्रम क्षमतेस पूरक आहेत. त्याचवेळी भारताने स्वतंत्र आणि स्वायत्त परराष्ट्र धोरण कायम ठेवले आहे. इस्रायल दौर्‍याद्वारे भारताने जागतिक पातळीवर असा संदेश दिला की, तो आपल्या राष्ट्रीय हितसंबंधांच्या आधारे निर्णय घेतो आणि विविध देशांशी संतुलित संबंध राखतो. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचा इस्रायल दौरा हा भारत-इस्रायल संबंधांच्या नव्या पर्वाची सुरुवात मानला जाऊ शकतो. संरक्षण, तंत्रज्ञान, कृषी, जलव्यवस्थापन आणि व्यापार या क्षेत्रांत सहकार्याची व्याप्ती अधिक विस्तारण्याची तयारी दोन्ही देशांनी दर्शवली आहे. बदलत्या आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीत भारताने दाखवलेली धोरणात्मक स्पष्टता आणि संतुलित राजनैतिक भूमिका ही या दौर्‍याची सर्वांत मोठी जमेची बाजू ठरते. भविष्यात या भागीदारीचा प्रभाव केवळ द्विपक्षीय पातळीवरच नव्हे, तर व्यापक प्रादेशिक आणि जागतिक राजकारणावरही पडू शकतो. एकूणच हा दौरा भारताच्या परराष्ट्र धोरणातील आत्मविश्वास, व्यावहारिकता आणि दीर्घकालीन दृष्टिकोन अधोरेखित करणारा ठरला आहे.

Prime Minister’s visit to Israel