विहिरीची कहाणी

भारताची समृद्ध सांस्कृतिक आणि स्थापत्य परंपरा निसर्गा विषयीच्या गाळ आधाराचे प्रतिबिंब आहे. पंचमहाभूतांपैकी ’जल’ या तत्त्वाला जीवन टिकविणे, परंपरा घडविणे आणि देशभरातील बांधकाम संस्कृती घडविण्यात केंद्रस्थानी स्थान मिळाले आहे. इतिहासात पाणी हे केवळ पिण्यासाठी, शेतीसाठी किंवा उद्योगधंद्यांसाठीच महत्त्वाचे नव्हते, तर ते धार्मिक विधी आणि सामाजिक जीवनाचाही अविभाज्य भाग होते. या श्रद्धेतूनच तलाव, बावडी, कुंड, बारव (स्टेपवेल) यांसारख्या अद्भुत जलरचना विशेषत: कोरड्या व अर्ध-कोरड्या प्रदेशात उभ्या राहिल्या. या रचना केवळ उपयोगासाठी नव्हत्या तर त्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक केंद्र होती. जिथे इतिहासातील अनेक घटना, लोकजीवन आणि समुदायाचे दैनंदिन व्यवहार घडत असत.
चितोडगडमधील जोहर असो, रत्नागिरीतील चवदार तळे सत्याग्रह असो किंवा यात्रेकरूंचा बारावांवर घेतलेला विसावा आणि घाटांवरील धार्मिक विधी या सर्वांमधून जलरचनांचे भारतीय समाज जीवनातील महत्त्व अधोरेखित होते. कोल्हापूरमधील शेतकरी शेतीसाठी पाणी वापरताना तसेच पारंपरिक कारागीर आपले उद्योग चालवताना या स्रोेतांवर अवलंबून होते.
मात्र कालांतराने या समृद्ध जलव्यवस्थांकडे दुर्लक्ष झाले आहे. जागतिक बँक आणि निती आयोगाच्या अहवालानुसार देशात वाढत्या जलतानाचे प्रमुख कारण म्हणजे पावसाच्या पाण्याचे अपुरे संधारण आणि भूजलाचा अतिरेकी वापर तज्ञांच्या मते, पारंपारिक जलरचना पुन्हा जिवंत केल्यास आजच्या पाणीटंचाईवर प्रभावी उपाय मिळू शकतो.
याची जाणीव होताच अनेक वास्तुविशारद आणि नियोजक या वारशाच्या नोंदीकरण व संवर्धनासाठी पुढे येत आहेत. रोहन काळे यांच्या नेतृत्वाखालील महाराष्ट्र मोहिमेपासून प्रेरणा घेत ’अर्बनम डिझाइन्स स्टुडिओच्या’ पथकाने अलीकडेच ’अहिल्यापूर गावातील ऐतिहासिक बारवाचे’ दस्तऐवजीकरण केले.
पुणे जिल्ह्यातील शिरपूर तालुक्यात तापी नदीपासून सुमारे पाच किलोमीटर अंतरावर असलेल्या अहिल्यापूर गावात ही 12 एक महत्त्वपूर्ण ओळख आहे. सुमारे 23 हजार लोकसंख्या असलेले हे गाव या बारवेभोवती विकसित झाल्याचे ऐतिहासिक नोंदी सूचित करतात. अहिल्यापूर 12 देवी अहिल्याबाई होळकर यांनी खानदेश, माळवा आणि दक्षिणेकडील प्रदेशादरम्यान प्रवास करणार्‍या सैन्य व प्रवाशांसाठी विश्रांतिस्थळ म्हणून बांधल्याचे मानले जाते. ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली गेली. स्थापत्यदृष्ट्या ही 12 अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण असून, ही पाच मजली झेड आकाराची आहे आणि सुमारे 1100 चौ.मी. क्षेत्रफळावर पसरलेली आहे. खालच्या भागात दगडी बांधकाम (बेसॉल्ट) आणि वरच्या भागात विटांचे बांधकाम असून, भिंतींवर सूर्याचा गिलावा आणि इंडो इस्लामिक शैलीतील नक्षीकाम आढळते. या बारवेत 107 पायर्‍या असून वर्षभर पाण्यापर्यंत सहज पोहोचता येते. या बारावची खास वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा सुमारे 40 फूट खोल आणि रुंद मध्यवर्ती भाग जो सावली, हवेशीरपणा आणि शांत विश्रांतीसाठी उपयुक्त आहे, जो या प्रदेशातील इतर बारवांपेक्षा वेगळा आहे. यात 13 कमानी असून, रुंद प्रवेशद्वाराने घोडे व हत्तींसाठी ही पाण्याचा उपयोग सुलभ करत असल्याचे दिसते.
इतिहास आणि स्थापत्यदृष्ट्या महत्त्व असूनही, इतर अनेक जलरचनांप्रमाणे ही बारावी दुर्लक्षित अवस्थेत आहे. तज्ज्ञांच्या मते अशा रचनांचे संवर्धन हे केवळ वारसा जपणे नसून शाश्वत जलव्यवस्थापन प्रणाली पुन्हा कार्यान्वित करण्यासाठी अत्यावश्यक आहे. शहरे विस्तारत असताना आणि पाणीटंचाई वाढत असताना, अशा पारंपरिक जलरचनांचे पुनरुजीवन पर्यावरणपूरक आणि व्यावहारिक उपाय ठरू शकतात. अहिल्यापूर बारावीची ही कहाणी भारताच्या समृद्ध भूतकाळाची आठवण करून देतानाच शाश्वत भविष्यासाठी कृतीची हाक देणारी आहे.

The story of the well