– अॅड.एन.एम. राठोड
मी जे पेरले, त्यात चांगलं-वाईट दोन्ही होतं. मुलांनी त्यातून काही चांगलं घेतलं, काही वाईटही. आता म्हातारपणी, नात्याला नव्याने पाणी घालून, संवादाने, सहानुभूतीने काही उगवता येईल का? लहानपणी मुलांना जे पालक देतात, त्याचीच मोठेपणी परतफेड मुलं करतात – हा विचार जितका सोपा वाटतो, तितका तो हृदयाला भिडणारा आणि कडूही आहे. संस्काराचं वय निघून गेल्यावर, सुकलेल्या काडीला आणि सुकलेल्या माठाला आकार देता येत नाही; त्याचप्रमाणे, वर्षानुवर्षे मनस्ताप, दोषारोप, भावनिक ब्लॅकमेल करून मुलांना परत घराकडे वळवण्याचा प्रयत्न करणं अनेक वेळा अशक्यच ठरतं.
जवळजवळ प्रत्येक पालकाच्या मनात एक चित्र असतं – लहान मूल हात धरून चालतंय, शाळेत जातंय, त्याच्या पहिल्या यशावर, पहिल्या अपयशावर आपण सगळं काही सोडून त्याच्यासाठी धावत आहोत. त्या क्षणी कुणालाच वाटत नाही की एक दिवस हेच मूल मोठं होऊन दूर जाईल, फोन कमी होईल, भेटी कमी होतील आणि आपल्या म्हातारपणी आपण त्याच्याकडे अपेक्षा आणि हिशेब घेऊन बघत बसू. लहानपणी आम्ही तुझ्यासाठी इतकं केलं, आता तू आमच्यासाठी काय करतोस? हा प्रश्न हृदयात जखम करून बसतो आणि अनेक मुलांच्या मनात तो भावनिक ब्लॅकमेल म्हणून उमटतो. संस्कार म्हणजे केवळ मुलाला काय शिकवलं एवढंच नसून, त्याला आयुष्याच्या सुरुवातीच्या काळात दिलेलं प्रेम, सुरक्षितता आणि सन्मानही आहे.
लहानपणी जेव्हा मुलाचं मन पांढर्या कागदासारखं असतं, तेव्हा आपण त्यावर काय लिहितो – राग, मार, अपमान, तू काही कामाचा नाहीस अशा वाक्यांनी लिहितो का, की विश्वास, प्रोत्साहन आणि समजून घेतलेली शिस्त लिहितो?
संस्काराचं वय म्हणजे फक्त बालपण नाही; किशोरवय, तरुण वय – जिथे मुलगा स्वतःची ओळख शोधतो, तिथेही पालकांचा प्रतिसाद निर्णायक असतो. तुला काही कळत नाही, मोठ्यांचं ऐक या नजरेतून किंवा तुझं मत मला ऐकायचं आहे या आदरातून दिलेले संदेश पूर्ण वेगळे असतात.
एकदा हे वर्ष उडून गेली, घरात सतत भीती, दोषारोप, तुलना, अपमान असा पोत तयार झाला की, ते नातं सुकलेल्या माठासारखं होऊ लागतं – जिथे नवीन आकार देण्यासाठी आवश्यक असलेली ओलच नाहीशी झालेली असते.कच्ची माती असताना आपण माठाला हवे तसे वळण, आकार देऊ शकतो; पण तो एकदा भाजून सुकला की, त्यावर मारून, दाबून, चिरडून काही बदल करता येत नाही – फक्त तडे पडतात, भेगा निर्माण होतात, माठ तुटतो.
मुलांच्या मनातही तसंच असतं; लहानपणी ते जुळवून घेतात, पुन्हा प्रयत्न करतात, कधी माफी मागतात, कधी चुकांतून शिकतात. पण वर्षानुवर्षे सततच्या जखमा, नाकारलेलं प्रेम, दुर्लक्ष किंवा कठोर अपेक्षांच्या तडाख्यात ते मन सुकत जातं.
मग वयाच्या चाळीस-पन्नाशीला, आपण पालक म्हणून अचानक जागे होऊन म्हणतो – चुकलो हो आपण; आता तू परत ये, आमच्यासाठी जग. पण त्या वेळी मुलाच्या मनात जुने दिवसांचे भार आणि सध्याच्या आयुष्याची जबाबदारी एकत्र गुंफलेली असते. सुकलेल्या माठाला पुन्हा चाकावर बसवण्याचा प्रयत्न करणं जितकं अशक्य, तितकंच त्या नात्याला केवळ र्सीळश्रीं आणि भावनिक ब्लॅकमेलने बदलण्याचा प्रयत्न. काही मुलांकडे लहानपणीच्या जखमा इतक्या खोल असतात की, ते परत येऊ इच्छित असले तरी घराकडे येणं म्हणजे त्या जखमांमध्ये पुन्हा हात घालणं असतं; अशा वेळी तू वाईट मुलगा म्हणून दोष देणं त्यांच्या वेदनेला आणखी खोल करणारं ठरतं. चुकीचा भूतकाळ कारणे देऊन बरोबर ठरवता येत नाही आणि इतक्या वर्षांची दुर्लक्षित वेदना, गोंधळ एक-दोन दिवसात सुधारणं तर अजिबात शक्य नाही. मुलांच्या व्यसनांमागे, अपयशांमागे, गुन्हेगारीकडे झुकण्यामागे अनेकदा बेफिकीर किंवा असंतुलित पालकत्वाचा मोठा वाटा असतो – पण जाग येते तेव्हा वेळ बराच पुढे निघून गेलेली असते.
तुम्ही उल्लेख केलेली माकडाने आईचे कान दाताने कापले ही गोष्ट, प्रत्यक्षात एक खोल नैतिक संदेश देते.
आईने माकडाला लहानपणी जशी सवय लावली – खेळ म्हणून कान चावायला शिकवलं – तसं ते माकड मोठं झाल्यावर खर्या अर्थाने दुखापत करू लागतं. गोष्ट लुप्त झाली असेल, पण वास्तवात तिचा अर्थ आजही समोर दिसतो: लहानपणी खेळ, सवय, सोडून दिलंय, चालू दे, अजून लहान आहे म्हणत जे वर्तन सहन केलं जातं, तेच मोठेपणी भस्मासुरासारखं उगवतं. व्यसनाच्या मागे अनेक वेळा घरातली अस्थिरता, अपमान, सततचा ताण, भावनिक रिकामेपणा असतो. मुलाला सुरक्षित, स्वीकारलेलं वाटत नाही; ते रिकामेपणा भरायला तो व्यसन, टाळाटाळ, इतर विषारी नात्यांकडे जातो.असा संदेश मुलाला थेट किंवा
अप्रत्यक्ष मिळतो.
बेजबाबदार पालक म्हणजे नेहमीच निर्दयी किंवा वाईट लोक नाहीत; कधी ते स्वतःच्या दुखण्यात, आर्थिक संघर्षात, समाजाच्या दबावात इतके अडकलेले असतात की, मुलांच्या वेदना पाहायचा वेळ, क्षमता आणि भान त्यांच्याकडे राहत नाही.
म्हणूनच, मुलांच्या चुकांवर फक्त आजच्या सशपशीरींळेप चुकली म्हणून टीका करणं अपूर्ण आहे; मागच्या पिढ्यांची उत्तरदायित्वही स्वीकारणं गरजेचं आहे.इतक्या वर्षाचे दडलेल्या गोष्टी एका दोन दिवसात बरोबर कशा होईल? -आमच्या मुलांना काही कमी नाही; सर्व सुविधा, महागडे कपडे, मोबाईल, ट्युशन, गाड्या – सगळं दिलंय! हे वाक्य आज अनेक पालक अभिमानाने म्हणताना दिसतात. पण त्याच मुलांना आयुष्यात कुठेही कष्ट करायला सांगितलं तर, ते अस्वस्थ होतात, थकतात, कंटाळतात आणि अनेकदा रडून किंवा रागाने बाजूला होतात. त्यांना कामाची धमक, जिद्द, कष्टाची तयारी – हे गुण फार कमी दिसतात. प्रश्न असा नाही की मुलांना पैसा का दिला; प्रश्न असा आहे की, पैसा देताना आपण त्यांना कामाची ताकद, अपयश सहन करण्याची क्षमता आणि स्वतः उभं राहण्याची हिंमत दिली का? हळूहळू, पैसा तो आधार होतो ज्याच्याशिवाय मुलाला पाऊल टाकण्याची तयारी राहत नाही. तो स्वतः काम करून पैसा कमवण्याऐवजी, कोणीतरी मला देईल या मानसिकतेत जगायला शिकतो – आणि इथेच तो आतून अपंग बनतो. मुलं पैसा मागत नाहीत; ते पालक, साथ, सन्मान आणि सुरक्षितता मागतात. पैसा हा त्यांच्या आयुष्यात आवश्यक काठी असू शकतो, पण तोच जर त्यांच्या पायाखालील जमीन काढून घेत असेल, तर ते चालायला शिकतच नाहीत आणि अंगात काम करण्याची धमक जन्म घेण्याआधीच मरते. मुलांना पैसा देणं चुकीचं नाही; पण जर आम्ही पैसा देताना त्यांच्या मनातील धैर्य, कष्टाची तयारी आणि स्वतंत्र उभं राहण्याची हिंमत मारत असू, तर त्यांना ‘अपंग’ बनवण्यात आपला
वाटा आहे.
What was sown has sprouted…