भारतीय संस्कृतीच्या विशाल आणि विलोभनीय पटलावर अनेक सणांची आणि उत्सवांची अत्यंत मोहक नक्षी कोरलेली आहे. पण या सर्व सणांमध्ये दीपावली म्हणजेच दिवाळी या सणाचे स्थान सर्वोच्च, अढळ आणि अद्वितीय असेच आहे. आश्विन महिन्याच्या उत्तरार्धात जेव्हा थंडीची सुखद चाहूल लागलेली असते आणि पावसाळा संपून सृष्टीने हिरवागार शालू नेसलेला असतो, तेव्हा हा दीपोत्सव मानवी जीवनात चैतन्याची नवी पालवी घेऊन येतो.
आकाशात डौलाने फडकणारे विविधरंगी आकाशकंदील, अंगणात सुबकपणे रेखाटलेली आणि रंगांनी भरलेली रांगोळी, घराच्या प्रत्येक कोपर्‍यात उजळणार्‍या पणत्यांचा लखलखाट, फराळाचा दरवळणारा सुवास आणि आबालवृद्धांच्या चेहर्‍यावर ओसंडून वाहणारा निखळ आनंद, हे सारे वातावरण मानवी मनाला एक वेगळ्याच अलौकिक विश्वात घेऊन जाते. निसर्गातील ऋतुबदल आणि मानवी भावभावना यांचा इतका सुंदर मेळ अन्य कोणत्याही उत्सवात पाहायला मिळत नाही.
अंधाराकडून प्रकाशाकडे नेणारा हा मांगल्याचा सण केवळ स्वतःचे घर उजळवण्याचा नव्हे, तर समाजातील अज्ञान, दुःख आणि गरिबी दूर करून प्रत्येक उपेक्षिताच्या आयुष्यात आशेची आणि आनंदाची पणती प्रज्वलित करण्याचा अत्यंत उदात्त संदेश देतो.
भारतीय संस्कृतीतील सर्वांत मोठा उत्सव असलेल्या दिवाळीचा इतिहास हजारो वर्षे प्राचीन आणि तितकाच रंजक आहे. दीपावली या शब्दाचा उगम दीप आणि आवली या दोन्ही प्राचीन संस्कृत शब्दांवरून झाला आहे, ज्याचा एकत्रित अर्थ दिव्यांची रांग असा होतो. ऐतिहासिक आणि समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून सखोल विचार केल्यास, हा सण प्राचीन काळापासून भारताच्या कृषी संस्कृतीशी घट्ट जोडलेला आहे. प्राचीन भारतात खरीप हंगामातील पिकांची कापणी झाल्यानंतर निसर्गाप्रति, भूमातेप्रति आणि देवाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी हा एक साधा कृषी उत्सव म्हणून सुरू झाला असावा, असे अनेक इतिहासकारांचे आणि संस्कृती अभ्यासकांचे मत आहे.
इसवी सनाच्या पहिल्या सहस्रकातील पद्मपुराण आणि स्कंदपुराण या प्राचीन ग्रंथांमध्ये दिवाळीचा अतिशय स्पष्ट उल्लेेख केलेला आहे. स्कंदपुराणात दिव्यांना सूर्याच्या प्रकाशाचे आणि ऊर्जेचे प्रतीक मानले गेले आहे, जे मानवी जीवनातील अंधार नष्ट करण्याचे काम करतात. सातव्या शतकात होऊन गेलेल्या सम्राट हर्षवर्धनाने आपल्या नागानंद या प्रसिद्ध संस्कृत नाटकात या उत्सवाचे दीपप्रतिपादुत्सव म्हणून अतिशय सुंदर आणि जिवंत वर्णन केले आहे. त्यानंतर नवव्या शतकात राजशेखर यांनी आपल्या काव्यमीमांसा या ग्रंथात या सणाचा दीपमालिका असा उल्लेख केला असून, या दिवशी लोक आपली घरे स्वच्छ करतात, घरांना रंगरंगोटी करतात आणि रात्रीच्या वेळी दिव्यांची मनमोहक आरास करतात, असे सविस्तर लिहून ठेवले आहे. काळ आणि परिस्थितीनुसार या उत्सवाचे स्वरूप बदलत गेले आणि मध्ययुगीन काळात विशेषतः मराठा व पेशवे काळात दिवाळी अत्यंत थाटामाटात साजरी केली जाऊ लागली. शनिवारवाड्यासारख्या वास्तूंमध्ये दिवाळीनिमित्त होणारी रोषणाई आणि संगीत मैफली या महाराष्ट्राच्या वैभवशाली इतिहासाचा एक अविभाज्य भाग होत्या.
A Festival of Lights That Evokes an Experience of Consciousness