विद्यार्थी हा कोणत्याही राष्ट्राच्या सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक आणि बौद्धिक विकासाचा महत्त्वपूर्ण आधार असतो. राष्ट्राचे भविष्य कसे असेल, समाजाची प्रगती कोणत्या दिशेने होईल आणि आगामी पिढी कोणती जीवनमूल्ये स्वीकारेल, हे मोठ्या प्रमाणात आजच्या विद्यार्थ्यांच्या विचारांवर, शिक्षणावर आणि कृतीवर अवलंबून असते. विद्यार्थी जीवन हा केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळविण्याचा, परीक्षा देण्याचा आणि पदवी संपादन करण्याचा कालखंड नसून व्यक्तिमत्त्व विकासाचा, वैचारिक जडणघडणीचा, सामाजिक वास्तव समजून घेण्याचा आणि जीवनातील आव्हानांना सामोरे जाण्याची क्षमता विकसित करण्याचा महत्त्वपूर्ण टप्पा आहे.
विद्यार्थ्यांच्या अधिकारांचे संरक्षण, शिक्षणातील समान संधी, विचारस्वातंत्र्य, सामाजिक न्याय आणि जागतिक बंधुभाव यांविषयी जागरूकता निर्माण करण्याच्या दृष्टीने दरवर्षी 17 नोव्हेंबर हा दिवस ’आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस विद्यार्थ्यांच्या संघर्षाचा, त्यागाचा आणि लोकशाही मूल्यांप्रति असलेल्या बांधिलकीचा गौरव करणारा आहे. त्याचबरोबर विद्यार्थ्यांच्या वर्तमानातील समस्या समजून घेऊन त्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी सामूहिक प्रयत्न करण्याची प्रेरणा देणारा आहे.
आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी दिनाच्या इतिहासामागे स्वातंत्र्य, लोकशाही आणि मानवी प्रतिष्ठेसाठी विद्यार्थ्यांनी दिलेल्या संघर्षाची प्रेरणादायी कहाणी आहे. 1939 मध्ये तत्कालीन चेकोस्लोव्हाकियावर नाझी जर्मनीचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले होते. परकीय सत्तेच्या दडपशाहीविरुद्ध तेथील नागरिकांसह विद्यार्थ्यांनीही आवाज उठविला. 28 ऑक्टोबर 1939 रोजी चेकोस्लोव्हाकियाच्या स्वातंत्र्य दिनानिमित्त झालेल्या आंदोलनादरम्यान वैद्यकीय विद्यार्थी जान ओप्लेटल गंभीर जखमी झाले. त्यानंतर त्यांचा मृत्यू झाला. त्यांच्या अंत्ययात्रेत मोठ्या संख्येने विद्यार्थी सहभागी झाले. या घटनांमुळे संतप्त झालेल्या नाझी सत्तेने 17 नोव्हेंबर 1939 रोजी प्रागमधील विद्यापीठांसह इतर शैक्षणिक संस्थांवर कठोर कारवाई केली. अनेक विद्यार्थ्यांना अटक करण्यात आली. नऊ विद्यार्थी नेत्यांना मृत्युदंड देण्यात आला आणि विद्यापीठे बंद करण्यात आली. विद्यार्थ्यांच्या या बलिदानाच्या स्मरणार्थ 17 नोव्हेंबर हा दिवस आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी दिन म्हणून ओळखला जाऊ लागला. पुढे 1989 मध्ये याच दिवशी प्राग येथे विद्यार्थ्यांनी लोकशाही आणि स्वातंत्र्याच्या समर्थनार्थ शांततापूर्ण आंदोलन केले. या आंदोलनातून चेकोस्लोव्हाकियातील मखमली क्रांतीला चालना मिळाली. त्यामुळे 17 नोव्हेंबर हा दिवस विद्यार्थ्यांच्या धैर्याचा, संघर्षाचा आणि परिवर्तन घडविण्याच्या सामर्थ्याचा प्रतीक बनला आहे. या दिवसाचे महत्त्व समजून घेताना शिक्षणाच्या अधिकाराचा विचार करणे आवश्यक आहे. शिक्षण हा प्रत्येक व्यक्तीचा मूलभूत मानवी अधिकार आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवी हक्कांच्या सार्वत्रिक जाहीरनाम्यातील कलम 26 मध्ये शिक्षणाच्या अधिकाराला मान्यता देण्यात आली आहे. शिक्षण सर्वांसाठी उपलब्ध असावे, प्राथमिक शिक्षण मोफत आणि सक्तीचे असावे तसेच उच्च शिक्षण गुणवत्तेच्या आणि समान संधीच्या तत्त्वावर उपलब्ध व्हावे, अशी त्यामागील भूमिका आहे. शिक्षणामुळे व्यक्तीला केवळ रोजगार मिळविण्याची क्षमता प्राप्त होत नाही, तर स्वतःच्या अधिकारांची जाणीव होते, सामाजिक विषमता समजते आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठविण्याचे बळ मिळते. शिक्षण व्यक्तीला अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि शोषणाच्या बंधनातून मुक्त करण्याचे प्रभावी साधन आहे. त्यामुळे आर्थिक परिस्थिती, जात, धर्म, भाषा, लिंग, प्रदेश किंवा शारीरिक क्षमता यांमुळे कोणत्याही विद्यार्थ्याला शिक्षणापासून वंचित राहावे लागू नये, यासाठी शासन आणि समाजाने प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.
Students: Architects of a Bright Future for Society