आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सचा गैरवापर की संधी?

आजच्या डिजिटल युगात आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (एआय) हे तंत्रज्ञान वेगाने सर्व क्षेत्रांमध्ये प्रवेश करत आहे. शिक्षण क्षेत्र देखील याला अपवाद नाही. एआयमुळे विद्यार्थ्यांना अभ्यास समजून घेणे, माहिती शोधणे, प्रकल्प तयार करणे आणि नवीन कौशल्ये शिकणे अत्यंत सोपे झाले आहे. योग्य पद्धतीने वापर केला तर एआय हे विद्यार्थ्यांसाठी एक प्रभावी शैक्षणिक साधन ठरू शकते. परंतु याच तंत्रज्ञानाचा काही ठिकाणी गैरवापर होत असल्याचेही दिसून येत आहे.
सध्या अनेक विद्यार्थी एआय साधनांचा वापर करून थेट उत्तरे तयार करून घेतात आणि ती स्वतःची मेहनत न करता कॉपी करतात. प्रकल्प, असाइनमेंट किंवा निबंध तयार करताना स्वतः विचार करण्याऐवजी एआयवर पूर्णपणे अवलंबून राहण्याची प्रवृत्ती वाढताना दिसत आहे. काही विद्यार्थी तर परीक्षेच्या तयारीतही एआयकडून तयार नोट्स किंवा तयार उत्तरे पाठ करून घेतात. यामुळे विद्यार्थ्यांच्या विचारशक्ती, विश्लेषण क्षमता आणि स्वअभ्यासाची सवय कमी होण्याचा धोका निर्माण होतो.
आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सचा गैरवापर अनेक प्रकारे होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, प्रकल्प किंवा असाइनमेंट पूर्णपणे एआयकडून तयार करून घेणे, स्वतः न वाचता थेट कॉपीपेस्ट करणे, बनावट माहिती तयार करणे किंवा ऑनलाइन परीक्षांमध्ये एआयचा वापर करून उत्तर शोधणे अशा प्रकारांचा समावेश होतो. काही वेळा विद्यार्थी एआयच्या मदतीने बनावट संदर्भ, खोटी माहिती किंवा कृत्रिमरीत्या तयार केलेले डेटा देखील सादर करतात. अशा पद्धतीने मिळवलेले गुण तात्पुरते समाधान देऊ शकतात; परंतु दीर्घकालीन ज्ञान आणि कौशल्य निर्माण करण्यात ते अपयशी ठरतात.
खरे पाहता, शिक्षणाचा उद्देश केवळ परीक्षा उत्तीर्ण होणे नसून ज्ञान, कौशल्य आणि विचारशक्ती विकसित करणे हा आहे. जर विद्यार्थी एआयवर अति अवलंबून राहिले, तर त्यांची स्वतः विचार करण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. जीवनातील वास्तविक समस्यांचे समाधान शोधण्यासाठी आवश्यक असलेली सर्जनशीलता आणि निर्णयक्षमता विकसित होण्यास अडथळा निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एआयचा वापर करताना योग्य संतुलन राखणे अत्यंत आवश्यक आहे.
दुसरीकडे, विद्यार्थ्यांनी जर एआयचा वापर सकारात्मक आणि सर्जनशील पद्धतीने केला, तर त्यातून समाजात मोठे बदल घडवून आणण्याची क्षमता आहे. एआयच्या मदतीने विद्यार्थी नवीन मोबाइल अ‍ॅप्लिकेशन्स तयार करू शकतात, सामाजिक समस्यांवर उपाय शोधणारी तंत्रज्ञान प्रणाली विकसित करू शकतात, शिक्षण, आरोग्य, शेती आणि पर्यावरण या क्षेत्रांमध्ये नवकल्पना निर्माण करू शकतात. आज अनेक तरुण स्टार्टअप्स आणि तंत्रज्ञान प्रकल्प एआयच्या सहाय्याने उभे राहत आहेत.
विद्यार्थ्यांनी एआयकडे केवळ तयार उत्तरे देणारे साधन म्हणून न पाहता, शिकण्याचे आणि निर्माण करण्याचे माध्यम म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. अभ्यास समजून घेण्यासाठी, नवीन कल्पना विकसित करण्यासाठी, संशोधनासाठी आणि कौशल्य वाढवण्यासाठी एआयचा वापर केल्यास त्यातून खर्‍या अर्थाने प्रगती साधता येते.
यासाठी विद्यार्थ्यांनी स्वतःची जिज्ञासा जिवंत ठेवणे, स्वअभ्यासाची सवय जोपासणे आणि तंत्रज्ञानाचा जबाबदारीने वापर करणे आवश्यक आहे. सत्-बुद्धी आणि विवेकबुद्धीचा वापर करून एआयचा उपयोग केला, तर ते केवळ वैयक्तिक प्रगतीसाठीच नव्हे तर समाजाच्या विकासासाठीही महत्त्वाचे ठरू शकते.
आजची पिढी ही तंत्रज्ञानाच्या सर्वांत मोठ्या शक्तीशी जोडलेली पिढी आहे. त्यांच्या हातात ज्ञान, साधने आणि संधी यांचा खजिना आहे. जर या शक्तीचा योग्य वापर केला, तर विद्यार्थी केवळ उत्तीर्ण होणारे नाहीत, तर समाजाला दिशा देणारे नवोन्मेषक बनू शकतात. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स हे त्यासाठीचे एक प्रभावी साधन आहे; परंतु त्याचा वापर प्रामाणिकपणे, जबाबदारीने आणि सर्जनशीलतेने करणे हीच खरी यशाची गुरुकिल्ली आहे.

Abuse or opportunity of artificial intelligence?

Sheetal Nagpure

शीतल नागपुरे या गांवकरी मध्ये डिजिटल विभागात कार्यरत असून, १ वर्षापासून ऑनलाइन वृत्त संकलनाचे काम करत आहेत. त्या पदवीधर असून, त्यांना वाचनाची आवड आहे.