– अनुराधा सोनवणे
जगात जेव्हा दोन राष्ट्रांमध्ये युद्ध पेटते, तेव्हा आपण त्याची कारणे सीमा, राजकारण, धर्म, अर्थकारण किंवा शस्त्रास्त्रांमध्ये शोधतो. मात्र प्रत्येक मोठ्या संघर्षाच्या मुळाशी एक मानवी विचारसरणी दडलेली असते. माणूस आधी मनात युद्ध करतो… नंतर ते जगासमोर दिसते.
शाळेत दोन विद्यार्थ्यांमध्ये भांडण होते, दोन गट तयार होतात. घरात भावंडांमध्ये वाद होतात. समाजात जाती, धर्म, भाषा, विचार आणि स्वार्थ यांच्या नावावर संघर्ष उभे राहतात. आणि पुढे हेच संघर्ष मोठ्या स्तरावर जाऊन राष्ट्रांमधील युद्धाचे रूप घेतात. आकार बदलतो, परिस्थिती बदलते, परिणाम बदलतात; पण संघर्षाची मानसिकता अनेकदा तीच राहते. मोठे संघर्ष एका दिवसात निर्माण होत नाहीत. ते लहान गैरसमज, संवादाचा अभाव, अहंकार, अविश्वास आणि सहकार्याच्या कमतरतेतून हळूहळू वाढत जातात. म्हणूनच मोठ्या समस्यांचे उत्तर शोधताना आपण अनेकदा वरच्या स्तरावर पाहतो; पण त्यांच्या मुळांकडे पाहत नाही.
झाडाची पाने सुकली म्हणून फक्त पाने बदलून उपयोग होत नाही. मुळे निरोगी करावी लागतात. त्याचप्रमाणे समाजात आणि जगात शांतता निर्माण करायची असेल, तर सुरुवात घरातून, शाळेतून आणि आपल्या विचारांमधून व्हायला हवी. योग्य समज म्हणजे फक्त परिस्थिती समजून घेणे नव्हे, तर कोणत्याही परिस्थितीतून पुढे जाण्याचा नवा मार्ग निर्माण करण्याची क्षमता होय. समस्या प्रत्येकाच्या आयुष्यात येतात; पण प्रत्येक जण त्याच समस्येकडे सारख्याच नजरेने पाहत नाही. काहींना अडथळा दिसतो, काहींना दोषी दिसतो, तर काहींना उपायाचा मार्ग दिसतो. हीच योग्य समज आहे.
शाळेत दोन विद्यार्थ्यांमध्ये भांडण झाले, तर फक्त शिक्षा करणे किंवा कोण बरोबर आणि कोण चूक हे ठरवणे हा कायमस्वरूपी उपाय नसतो. योग्य समज वेगळा विचार करते-हे भांडण झालेच का? गैरसमज झाला होता का? एकमेकांना ऐकून घेतले गेले नव्हते का? कारण समजून घेतल्यावरच टिकाऊ उपाय सापडतो. हेच तत्त्व घर, शाळा, समाज आणि राष्ट्रांनाही लागू होते. घरातील दोन व्यक्तींमध्ये वाद झाला, तर कोण जिंकले यापेक्षा समस्या कशी सोडवायची हा विचार नातं टिकवतो. शाळेत संवाद आणि समज निर्माण केल्याने भविष्यातील संघर्ष कमी होतात. समाजात वेगवेगळ्या विचारांच्या लोकांमध्ये संवाद आणि परस्पर आदरातून सहअस्तित्वाचा मार्ग तयार होतो. राष्ट्रांमध्येही केवळ शक्तीपेक्षा संवाद, समज आणि सहकार्य शांततेचा मार्ग निर्माण करतात. युद्ध जिंकणे म्हणजे समस्या संपली असे नाही. खरा विजय तेव्हा मिळतो, जेव्हा पुन्हा युद्धाची वेळच येत नाही. त्यासाठी आवश्यक असते योग्य समज आणि एकत्र येऊन नवा मार्ग निर्माण करण्याची क्षमता. आज शिक्षणात गणित, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान शिकवले जाते; पण मतभेद कसे हाताळायचे, संवाद कसा साधायचा, एकत्र काम कसे करायचे आणि संघर्षातून नवा मार्ग कसा निर्माण करायचा ही जीवनकौशल्ये पुरेशी शिकवली जात नाहीत. कदाचित म्हणूनच लहान समस्या मोठ्या संकटात बदलतात. मोठ्या समस्यांची उत्तरे नेहमी मोठ्या परिषदांमध्ये, मोठ्या करारांमध्ये किंवा मोठ्या शक्तींमध्ये सापडत नाहीत. ती अनेकदा घरातील संस्कारात, शाळेच्या वर्गात, योग्य समजुतीत आणि सहकार्याच्या संस्कृतीत दडलेली असतात. जग बदलण्याची सुरुवात राष्ट्रांच्या निर्णयांपासून नाही, तर प्रत्येक व्यक्तीच्या विचारांपासून होते. घरातील भांडण असो, शाळेतील संघर्ष असो, समाजातील मतभेद असो किंवा राष्ट्रांमधील युद्ध असो; प्रत्येक संघर्षाचा मूळ प्रश्न एकच आहे…आपल्याकडे योग्य समज निर्माण करण्याची आणि त्या परिस्थितीतून सर्वांना सोबत घेऊन नवा मार्ग तयार करण्याची क्षमता आहे का? कारण प्रत्येक मोठ्या संघर्षाचे उत्तर एकच आहे-योग्य समज, सहकार्य आणि परिस्थितीतून नवा मार्ग निर्माण करण्याची क्षमता. शांतता सीमेवर निर्माण होण्याआधी ती प्रत्येकाच्या मनात निर्माण व्हावी लागते.
From home to the border… many struggles, one solution.