– प्रशांत पोतदार
कोणतीही संस्था तिच्या इमारतीमुळे, नियमांमुळे किंवा साधनसामग्रीमुळे मोठी होत नाही; ती मोठी होते तेथील माणसांमुळे. जिथे प्रामाणिकपणा, परस्पर विश्वास, गुणवत्तेचा आदर आणि संघभावना असते, तिथे संस्था आपोआप प्रगतीच्या दिशेने वाटचाल करते. परंतु, जेव्हा या मूल्यांची जागा गटबाजी घेते, तेव्हा संस्थेची घसरण नकळत सुरू होते. ही घसरण एका दिवसात दिसून येत नाही, पण तिचे परिणाम मात्र वर्षानुवर्षे संस्थेला भोगावे लागतात. गटबाजी ही केवळ काही लोकांची मैत्री किंवा विचारांची समानता नसते. जेव्हा एखादा गट संस्थेच्या हितापेक्षा
स्वतःच्या हिताला प्राधान्य देऊ लागतो, तेव्हा ती गटबाजी ठरते. अशा वेळी योग्य-अयोग्य, न्याय-अन्याय किंवा गुणवत्ता-अगुणवत्ता यांचे मोजमाप न करता केवळ ‘आपला माणूस’ हा निकष महत्त्वाचा ठरतो.
कोणत्याही कार्यालयात किंवा संस्थेत प्रत्येक कर्मचारी समान उद्दिष्टासाठी काम करत असतो. मात्र गटबाजी वाढली की कामापेक्षा गट महत्त्वाचा ठरतो. निर्णय घेताना वस्तुनिष्ठतेऐवजी वैयक्तिक निष्ठा पाहिली जाते. अशा वातावरणात प्रामाणिक आणि कर्तव्यनिष्ठ कर्मचारी मानसिकदृष्ट्या खचू लागतात. त्यांना वाटू लागते की मेहनत, गुणवत्ता आणि प्रामाणिकपणा यांना काहीच किंमत उरलेली नाही. यामुळे संस्थेतील विश्वासाचे वातावरण ढासळते. सहकार्‍यांमध्ये संशय निर्माण होतो, संवाद कमी होतो आणि सहकार्याची भावना नष्ट होऊ लागते. प्रत्येक जण आपल्या गटापुरताच विचार करू लागतो. संस्थेचे सामूहिक ध्येय मागे पडते आणि वैयक्तिक स्वार्थ पुढे येतो. अशा वेळी बाहेरून संस्था पूर्वीसारखीच दिसत असली, तरी आतून ती कमकुवत होत असते.
आजच्या स्पर्धेच्या युगात प्रत्येक संस्थेला वेग, गुणवत्ता आणि नवकल्पना आवश्यक आहेत. पण गटबाजी या तिन्ही गोष्टींचा गळा घोटते. नवीन कल्पना मांडणारा कर्मचारी गप्प बसतो, कारण त्याला पाठिंबा मिळेल याची खात्री नसते. परिणामी, संस्था हळूहळू मागे पडते. बाहेरच्या स्पर्धकांशी लढण्यापूर्वी ती स्वतःच्या अंतर्गत संघर्षातच अडकून बसते.
यावर उपाय काय? सर्वप्रथम प्रत्येकाने स्वतःपासून सुरुवात केली पाहिजे. आपण संस्थेचे आहोत की एखाद्या गटाचे, हा प्रश्न स्वतःला विचारला पाहिजे. गटबाजीचा परिणाम केवळ कर्मचार्‍यांच्या नातेसंबंधांपुरता मर्यादित राहत नाही, तर तो संस्थेच्या कार्यक्षमतेवरही थेट परिणाम करतो. अनेकदा गटबाजी इतकी वाढते की कर्मचारी एकमेकांना सहकारी म्हणून नव्हे, तर प्रतिस्पर्धी म्हणून पाहू लागतात. एकमेकांना मदत करण्याऐवजी अडचणीत आणण्याची वृत्ती वाढते. माहिती लपवणे, अफवा पसरवणे, दुसर्‍याच्या कामाचे श्रेय घेणे किंवा एखाद्याची प्रतिमा जाणूनबुजून खराब करण्याचा प्रयत्न करणे, या गोष्टी नकळत संस्थेच्या संस्कृतीचा भाग बनतात. अशा वातावरणात कामाचा दर्जा घसरतो आणि लोकांचा संस्थेवरील विश्वास कमी होतो. याहून गंभीर परिणाम म्हणजे संस्थेतील संवाद कमी होतो. वेगवेगळे गट निर्माण होऊन गैरसमज वाढतात, कार्यालयातील वातावरण हळूहळू तणावपूर्ण बनते. अशा ठिकाणी नवकल्पना, सर्जनशीलता आणि सकारात्मक विचारांना वाव राहत नाही.
आज प्रत्येक संस्थेला आधुनिक तंत्रज्ञान, उत्तम सुविधा आणि सक्षम मनुष्यबळ मिळू शकते; परंतु परस्पर विश्वास, पारदर्शकता आणि संघभावना विकत घेता येत नाही. ही मूल्ये जपावी लागतात. त्यामुळे प्रत्येक कर्मचार्‍याने आणि प्रत्येक अधिकार्‍याने स्वतःच्या वर्तनाचे आत्मपरीक्षण करणे आवश्यक आहे. आपण एखाद्या गटाचे सदस्य म्हणून वागत आहोत की संस्थेचे जबाबदार घटक म्हणून, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारला पाहिजे.
गटबाजीमुळे तात्पुरता एखादा गट जिंकला, असे वाटू शकते; पण दीर्घकाळात त्यात कोणाचाही खरा विजय होत नाही. शेवटी नुकसान होते ते संस्थेचे, तिच्या प्रतिमेचे आणि त्या संस्थेशी प्रामाणिकपणे जोडलेल्या प्रत्येक व्यक्तीचे. संस्था उभी राहण्यासाठी वर्षानुवर्षे लागतात; पण तिची प्रतिमा आणि संस्कृती खालावण्यासाठी काही चुकीचे निर्णय आणि गटबाजीची मानसिकता पुरेशी ठरते. म्हणूनच प्रत्येकाने हे लक्षात ठेवले पाहिजे की संस्था ही कोणत्याही एका गटाची, व्यक्तीची किंवा पदाची नसते; ती सर्वांची असते. तिची प्रगती ही प्रत्येकाच्या प्रामाणिक योगदानावर अवलंबून असते. गटबाजी संपवण्याची सुरुवात कोणत्याही आदेशाने होत नाही; ती प्रत्येकाच्या मनातून होते. आपण मतभेद ठेवू शकतो, वेगवेगळे विचार मांडू शकतो, पण त्याचे रूपांतर वैयक्तिक वैरात किंवा गटांमध्ये होऊ देता कामा नये. विचारांतील विविधता ही संस्थेची ताकद असते, तर गटबाजी ही तिची कमजोरी असते. मतभेद विकासाला चालना देतात, पण मनभेद विकासाचा मार्ग अडवतात.
संस्थेतील प्रत्येक निर्णय पारदर्शक, न्याय्य आणि गुणवत्तेवर आधारित असला पाहिजे. काम करणार्‍याला प्रोत्साहन, चुका करणार्‍याला योग्य मार्गदर्शन आणि प्रत्येकाला समान संधी मिळाली, तर गटबाजीला आपोआप आळा बसतो. नेतृत्वानेही ‘आपला-परका’ हा भेद विसरून प्रत्येक कर्मचार्‍याकडे समान नजरेने पाहणे आवश्यक आहे. कारण न्यायाची भावना निर्माण झाली की विश्वास वाढतो, आणि विश्वास वाढला की संघभावना आपोआप मजबूत होते. प्रत्येक कर्मचार्‍यानेही स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा-मी संस्थेच्या प्रगतीत भर घालत आहे का, की नकळत विभाजनाची भिंत उभी करत आहे? आपले शब्द, वागणे आणि निर्णय यामुळे सहकार्य वाढते की दुरावा निर्माण होतो? या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरेच संस्थेचे भवितव्य ठरवतात.
आज गरज आहे ती माणसे जोडण्याची. कारण गटबाजी तात्पुरते काही चेहरे आनंदी करू शकते; पण ती संस्थेचे भविष्य हिरावून घेते. उलट, एकमेकांवरील विश्वास, परस्पर सन्मान आणि सामूहिक जबाबदारीची भावना संस्था केवळ यशस्वीच करत नाही, तर ती पुढील पिढ्यांसाठी आदर्शही बनवते. शेवटी एकच सत्य कायम राहते-गटबाजी जिंकली तर काही व्यक्ती जिंकतील; पण संस्था हरते. आणि संस्था हरली, तर शेवटी त्या संस्थेशी जोडलेला प्रत्येक माणूस हरतो. म्हणूनच व्यक्तीपेक्षा संस्था मोठी, गटापेक्षा गुणवत्ता मोठी आणि स्वार्थापेक्षा सामूहिक हित मोठे मानले, तरच कोणतीही संस्था खर्‍या अर्थाने सक्षम, सुदृढ आणि प्रगत होऊ शकते.
(क्रमशः)
Factionalism wins… and the institution loses!