रीलच्या पलीकडचं मातृत्व

पाठीशी बांधून बाळ, कष्ट करणारी ती माय होती,
पोटाची मजबुरी अन् डोळ्यांत मायेची साय होती…
पण आज ढोल-ताशांच्या गजरात, रील्सच्या नादात,
आईची हौस मोठी झाली की बाळाची सुरक्षितता हरवली?
उत्सव म्हटला की, आपल्या मनात आनंद, उत्साह आणि संस्कृतीचा अभिमान जागा होतो. ढोल-ताशांचा निनाद, गुलालाची उधळण, सजलेले रस्ते आणि हजारोंची गर्दी हे आपल्या सणांचे उत्साही चित्र आहे. परंपरा जपणे आणि ती पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे ही नक्कीच चांगली गोष्ट आहे. मात्र, या उत्साहात विवेक हरवतोय का, हा प्रश्न आज विचारण्याची गरज आहे. अलीकडे सोशल मीडियावर एका आईचा आपल्या लहान बाळाला कडेवर घेऊन ढोल-ताशांच्या मिरवणुकीत सहभागी होत असल्याचा व्हिडिओ चर्चेत आला. काहींनी तिच्या उत्साहाचे कौतुक केले, तर अनेकांनी बाळाच्या सुरक्षिततेबद्दल चिंता व्यक्त केली. प्रश्न त्या आईच्या हेतूचा नाही. प्रश्न आहे तो इतक्या लहान बाळाला प्रचंड आवाज, गर्दी, धूर आणि गुलालाच्या वातावरणात नेण्याचा. इथे ग्रामीण भागातील अनेक कष्टकरी मातांची आठवण होते. शेतात, बांधकामावर, वीटभट्टीवर किंवा रोजंदारीच्या कामावर जाताना काही माता पोटाशी किंवा पाठीला कापडाने बाळ बांधून काम करतात. त्यांच्या हातात पर्याय नसतो. बाळाला घरी ठेवण्यासाठी कोणी नसते आणि काम सोडले तर घरातील चूल पेटणार नसते. त्यामुळे त्यांच्या पाठीशी बांधलेले बाळ ही हौस नसते, तर जगण्याची
मजबुरी असते.
पाठीवर बाळ, डोळ्यांत स्वप्न,
हातात कष्टांची रेषा
मजबुरीतही माय जपते,
बाळासाठी मायेची भाषा…
पण याच कृतीकडे प्रत्येक वेळी एकाच नजरेने पाहता येणार नाही. एका बाजूला जगण्यासाठी बाळाला सोबत घेऊन जाणारी आई आहे आणि दुसर्‍या बाजूला केवळ उत्सवाची हौस, फोटो किंवा रीलसाठी बाळाला गर्दीत घेऊन जाण्याचा निर्णय आहे. या दोन्ही परिस्थितींमध्ये फरक ओळखणे गरजेचे आहे. उत्सवाच्या ठिकाणी मोठ्या आवाजाचे ढोल-ताशे, गर्दीची धक्काबुक्की, धूर, गुलाल आणि उष्णता असते. एवढ्या लहान बाळासाठी हे वातावरण त्रासदायक ठरू शकते. उत्सव काही तासांचा असतो, पण बाळाचे आरोग्य आणि सुरक्षितता यांची किंमत मोठी असू शकते. त्यामुळे आईची हौस चुकीची आहे, असे म्हणण्यापेक्षा, त्या हौसेसोबत बाळाच्या गरजांचाही विचार व्हायला हवा. आज सोशल मीडियाच्या युगात प्रत्येक सुंदर किंवा वेगळा क्षण रीलमध्ये टिपण्याची घाई आहे. काही सेकंदांचे रील, काही हजार व्ह्यूज आणि भरपूर लाइक्स मिळवण्यासाठी आपण कधीकधी आपल्या निर्णयांकडेही कॅमेर्‍याच्या नजरेतून पाहू लागलो आहोत. बाळाला ना रील कळते, ना लाइक, ना प्रसिद्धीची हाव.
त्याला फक्त आईची सुरक्षित कुशी आणि निवांत श्वास हवा असतो.
उत्सव साजरे करा, ढोल-ताशे वाजवा, परंपरेचा अभिमान बाळगा, पण कोवळ्या जीवाची सुरक्षितता त्याहून महत्त्वाची आहे. संस्कृती माणसाला संवेदनशील बनवते. म्हणूनच संस्कृतीच्या नावाखाली एखाद्या बाळाला अस्वस्थता किंवा धोका निर्माण होणार नाही, याची काळजी घेणे हीदेखील संस्कृतीच आहे.
ढोलाचा आवाज थांबतो,
गुलालाची रंगत उतरते
रीलची लोकप्रियताही ओसरते,
पण बालपणातील अनुभव मनात राहतात.
म्हणून आईची हौस असो किंवा परिस्थितीची मजबुरी, बाळाच्या सुरक्षिततेचा विचार सर्वांत आधी व्हायला हवा. कारण मातृत्व म्हणजे केवळ बाळाला कुशीत घेणे नाही, तर योग्य वेळी त्याला कोणत्या वातावरणापासून दूर ठेवायचे हे ओळखणेही आहे.
उत्सव दरवर्षी येतील,
ढोल पुन्हा वाजतील,
रील पुन्हा बनतील,
पण कोवळे बालपण पुन्हा मिळणार नाही.
खरं मातृत्व तेच, जे रीलच्या पलीकडे जाऊन बाळाच्या सुरक्षिततेला पहिलं स्थान देतं.

Motherhood Beyond the Reel

Sheetal Nagpure

शीतल नागपुरे या गांवकरी मध्ये डिजिटल विभागात कार्यरत असून, १ वर्षापासून ऑनलाइन वृत्त संकलनाचे काम करत आहेत. त्या पदवीधर असून, त्यांना वाचनाची आवड आहे.