आकाशाच्या अथांग उंचीवरून देशाच्या सीमांवर नजर ठेवणे, जगातील सर्वाधिक कठीण भौगोलिक परिस्थितीत धैर्याने कर्तव्य बजावणे आणि संकटाच्या काळात नागरिकांच्या मदतीसाठी क्षणार्धात धावून जाणे- भारतीय वायुसेनेची भूमिका केवळ युद्धापुरती मर्यादित नाही. शौर्य, तंत्रज्ञान, अचूकता आणि मानवतावादी सेवाभाव यांचा अनोखा संगम असलेली भारतीय वायुसेना देशाच्या सुरक्षाव्यवस्थेचा अत्यंत महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. 8 ऑक्टोबर हा भारतीय वायुसेना दिन म्हणून साजरा केला जातो.
दि. 8 ऑक्टोबर 1932 रोजी स्थापन झालेल्या भारतीय वायुसेनेने गेल्या अनेक दशकांत आपल्या क्षमतेचा सातत्याने विस्तार केला आहे. ‘नभः स्पृशं दीप्तम्’- अर्थात ‘तेजाने आकाशाला स्पर्श करा’ हे ब्रीदवाक्य अंगीकारून भारतीय वायुसेना देशाच्या सार्वभौमत्वाच्या रक्षणासाठी सदैव सज्ज असते. युद्धकाळात शत्रूला प्रत्युत्तर देण्याबरोबरच शांततेच्या काळातही बचाव, मदत आणि आपत्ती व्यवस्थापनात वायुसेनेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची राहिली आहे.
भारतीय वायुसेनेला जगातील सर्वाधिक आव्हानात्मक आणि उंच प्रदेशांत विमाने व हेलिकॉप्टर चालविण्याचा मोठा अनुभव आहे. लडाखमधील दौलत बेग ओल्डी (डीबीओ) हवाई पट्टी सुमारे 16,600 फूट उंचीवर आहे. अशा अत्यंत विरळ हवेत आणि प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितीत विमानांचे संचालन करणे हे अत्यंत कौशल्याचे काम आहे. सियाचीन हिमनदी परिसरातील सुमारे 22 हजार फूट उंचीवरील लष्करी चौक्यांपर्यंत रसद, अन्नधान्य आणि अन्य जीवनावश्यक साहित्य पोचविण्याचे कामही वायुसेनेचे वैमानिक आणि हेलिकॉप्टर पथके करतात. गोठवणारे तापमान, विरळ हवा, तीव्र वारे आणि अवघड पर्वतीय प्रदेश अशा प्रतिकूल परिस्थितीतही ही सेवा सातत्याने सुरू असते.
उत्तर प्रदेशातील गाझियाबाद येथे असलेला हिंडन एअरबेस हा भारतीय वायुसेनेच्या महत्त्वाच्या तळांपैकी एक आहे. दिल्ली आणि राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्राच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने या तळाला विशेष सामरिक महत्त्व आहे. मोठ्या आकाराच्या लष्करी आणि मालवाहू विमानांच्या संचालनासाठीही हा तळ महत्त्वाचा मानला जातो. स्वातंत्र्यानंतर देशाच्या सार्वभौमत्वाच्या रक्षणासाठी भारतीय वायुसेनेने अनेक युद्धांमध्ये निर्णायक भूमिका बजावली आहे. 1947-48, 1965 आणि 1971 मधील भारत-पाकिस्तान युद्धे, तसेच 1962 मधील भारत-चीन युद्धात वायुसेनेने महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. 1984 मधील ‘ऑपरेशन मेघदूत’ हे सियाचीन हिमनदी परिसरातील सामरिक कारवाईचे ऐतिहासिक उदाहरण ठरले. त्यानंतर 1999 च्या कारगिल युद्धादरम्यान ‘ऑपरेशन सफेद सागर’अंतर्गत भारतीय वायुसेनेने अतिशय उंच आणि कठीण पर्वतीय भागातील लक्ष्यावर हवाई कारवाई केली. 2019 मधील बालाकोट हवाई कारवाईने भारतीय वायुसेनेच्या लक्ष्यित हवाई कारवाईची क्षमता अधोरेखित केली. त्यानंतर मे 2025 मध्ये ‘ऑपरेशन सिंदूर’अंतर्गत पाकिस्तान आणि पाकिस्तानव्याप्त काश्मीरमधील दहशतवादी पायाभूत सुविधांवर करण्यात आलेल्या कारवाईतही वायुशक्तीचा वापर झाला. या कारवाईने अचूक हवाई हल्ले, आधुनिक शस्त्रास्त्रे आणि तंत्रज्ञानाच्या एकत्रित वापराचे महत्त्व अधोरेखित केले.
बदलत्या युद्धतंत्रानुसार भारतीय वायुसेनेने आपल्या हवाई सामर्थ्यात सातत्याने आधुनिकता आणली आहे. राफेल, सुखोई-30 एमकेआय, मिराज-2000 आणि मिग-29 यांसारखी लढाऊ विमाने वायुसेनेच्या ताफ्याचा महत्त्वाचा भाग आहेत. स्वदेशी संरक्षण उत्पादनाला चालना देणारे ‘तेजस’ हे हलके, बहुउद्देशीय लढाऊ विमानही भारतीय वायुसेनेच्या ताफ्यात समाविष्ट झाले आहे. हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेडने विकसित केलेले हे विमान भारताच्या स्वदेशी एरोस्पेस क्षमतेचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे. लढाऊ विमानांबरोबरच ‘प्रचंड’ हलके लढाऊ हेलिकॉप्टर आणि ‘ध्रुव’ प्रगत हलके हेलिकॉप्टर भारतीय वायुसेनेच्या क्षमतेत भर घालत आहेत. विशेषतः पर्वतीय आणि दुर्गम भागांत सैनिकांची वाहतूक, रसद पुरवठा आणि विविध लष्करी मोहिमांसाठी हेलिकॉप्टरची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.
भारतीय वायुसेनेकडे सी-17 ग्लोबमास्टर-3, सी-130जे सुपर हरक्युलीस आणि आयएल-76 यांसारखी मोठी मालवाहू विमाने आहेत. या विमानांच्या मदतीने सैनिक, लष्करी उपकरणे, वाहने आणि अन्य आवश्यक साहित्य देशाच्या कोणत्याही भागात कमी वेळेत पोहोचवता येते. यामुळे केवळ युद्धाच्या परिस्थितीतच नव्हे, तर नैसर्गिक आपत्ती, बचावकार्य आणि आपत्कालीन परिस्थितीतही वायुसेनेची जलद प्रतिसाद देण्याची क्षमता अधिक प्रभावी ठरते. भारतीय वायुसेनेच्या विशेष दलांमध्ये ‘गरुड कमांडो फोर्स’ला विशेष स्थान आहे. 2004 मध्ये स्थापन करण्यात आलेल्या या दलावर हवाई तळ, महत्त्वाची व संवेदनशील आस्थापने आणि अन्य महत्त्वाच्या ठिकाणांच्या सुरक्षेची जबाबदारी असते. गरुड कमांडोंना दहशतवादविरोधी कारवाया, बचावकार्य, विशेष मोहिमा आणि युद्धकाळातील अत्यंत जोखमीची कामे करण्यासाठी विशेष प्रशिक्षण दिले जाते. भारतीय वायुसेनेची ओळख केवळ युद्ध आणि लष्करी सामर्थ्यापुरती मर्यादित नाही. पूर, भूकंप, चक्रीवादळ, भूस्खलन किंवा अन्य नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात वायुसेनेची विमाने आणि हेलिकॉप्टर मदतीसाठी तत्काळ सज्ज होतात. दुर्गम भागात अडकलेल्या नागरिकांना सुरक्षित बाहेर काढणे, औषधे व अन्न पोहोचविणे, बचाव पथकांना घटनास्थळी पोहोचविणे आणि आपत्कालीन परिस्थितीत हवाई वाहतूक उपलब्ध करून देणे, अशी विविध कामे वायुसेनेकडून केली जातात. भारताच्या सीमांच्या पलीकडेही वायुसेनेने मानवतावादी मोहिमांमध्ये योगदान दिले आहे. ‘ऑपरेशन राहत’ आणि ‘ऑपरेशन कावेरी’ यांसारख्या मोहिमांद्वारे संकटग्रस्त भागांतील भारतीय नागरिकांसह इतरांना मदत व सुरक्षित स्थलांतरासाठी हवाई वाहतूक उपलब्ध करून देण्यात आली. आधुनिक लढाऊ विमाने, अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रे, सामरिक वाहतूक क्षमता, विशेष कमांडो दल आणि स्वदेशी तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर यामुळे भारतीय वायुसेनेचे सामर्थ्य सातत्याने विस्तारत आहे. मात्र, या सामर्थ्याची खरी ओळख केवळ युद्धक्षमता नाही, तर देशाच्या सुरक्षेसोबतच संकटात सापडलेल्या नागरिकांच्या मदतीला तत्काळ धावून जाण्याची तिची तयारी हीदेखील तितकीच महत्त्वाची आहे. देशाच्या सीमांवर पहारा देणार्‍या वैमानिकांपासून ते दुर्गम पर्वतरांगांमध्ये जीव धोक्यात घालून रसद पोचविणार्‍या जवानांपर्यंत आणि आपत्तीच्या काळात नागरिकांचे प्राण वाचविणार्‍या बचाव पथकांपर्यंत- भारतीय वायुसेनेची ही वाटचाल शौर्य, समर्पण आणि सेवाभावाची आहे.
Pride of the Skies: The Growing Might of the Indian Air Force