हेलियम टंचाईने एमआरआय सेवा संकटात
मुंबई-पुण्यातील मोठ्या हॉस्पिटल्सपासून नाशिक, नागपूरच्या जिल्हा रुग्णालयांपर्यंत चिंतेचे वातावरण; वैद्यकीय उपकरण उद्योग सतर्क
नाशिक : विशेष प्रतिनिधी
दोन हजार किलोमीटर दूर पेटलेल्या मध्यपूर्वेतील युद्धाच्या ज्वाळा आता थेट महाराष्ट्रातील रुग्णांच्या उपचारापर्यंत येऊन पोहोचल्या आहेत. इराण-इस्राएल-अमेरिका युद्धामुळे निर्माण झालेली हेलियम वायूची जागतिक टंचाई भारतातील आणि विशेषतः महाराष्ट्रातील एमआरआय यंत्रांच्या सुरळीत कामकाजावर प्रश्नचिन्ह उभे करत आहे. एखाद्या गंभीर आजाराचे वेळीच निदान व्हावे म्हणून रुग्ण एमआरआयची वाट पाहतो, पण आता त्याच एमआरआयसाठी लागणारा हेलियम मिळणे कठीण होणार असेल, तर ही परिस्थिती किती भयावह आहे, याची कल्पना करा.
हेलियम आणि एमआरआय यांचे अतिशय जवळचे नाते आहे. एमआरआय म्हणजे केवळ एक मोठी गोलाकार मशिन नाही. त्यात अत्यंत शक्तिशाली चुंबकीय क्षेत्र तयार केले जाते, जे शरीराच्या आतील अवयव, हाडे, मेंदू, पाठीचा कणा यांची स्पष्ट प्रतिमा देते. हे चुंबकीय क्षेत्र टिकवण्यासाठी मशिनच्या आतील सुपरकंडक्टिंग कॉइल्स उणे 269 अंश सेल्सिअसपेक्षाही थंड ठेवाव्या लागतात. म्हणजेच जवळपास निरपेक्ष शून्य तापमान. हे काम करते ते द्रव हेलियम. हेलियम नसेल तर एमआरआय मशिन थंड राहणार नाही आणि चुंबक काम करणार नाही आणि स्कॅन होणार नाही. थोडक्यात, हेलियम हा एमआरआयचा जीव आहे.
महाराष्ट्रातील रुग्णालये संकटाच्या उंबरठ्यावर
महाराष्ट्रात मुंबई, पुणे, नाशिक, नागपूर, छत्रपती संभाजीनगर, कोल्हापूर येथे शेकडो मोठ्या व छोट्या रुग्णालयांमध्ये एमआरआय यंत्रे कार्यरत आहेत. केवळ मुंबईत खासगी व सार्वजनिक मिळून 300 हून अधिक एमआरआय केंद्रे असल्याचा अंदाज आहे. हेलियम तुटवडा एमआरआय पुरवठा साखळीवर ताण निर्माण करू लागला असून, रुग्णालये व इमेजिंग केंद्रे वाढत्या खर्चासाठी तयारी करत असल्याच्या बातम्या येत आहेत. याचा थेट अर्थ असा की, एमआरआय तपासणीचे शुल्क वाढू शकते. आज ज्या तपासणीसाठी रुग्ण 3,000 ते 8,000 रुपये मोजतो, त्याचा भार आणखी वाढण्याची शक्यता आहे. नाशिक, सोलापूर, सांगलीसारख्या द्वितीय श्रेणी शहरांतील रुग्णांसाठी हे आर्थिक संकट अधिकच तीव्र ठरेल.
फक्त एमआरआयच नाही; रुग्णालयांच्या पूर्ण पुरवठा साखळीवर घाव
वैद्यकीय उपकरण उत्पादकांनी इशारा दिला आहे की, रुग्णालयांमध्ये वापरल्या जाणार्या अत्यावश्यक वस्तू- आयव्ही बॅग्ज, ओळी, लघवीच्या पिशव्या, कॅन्युला आणि सिरिंज यांचाही पुढच्याच महिन्यापासून तुटवडा जाणवू शकतो. सध्या या वस्तूंचा साठा केवळ 15 ते 20 दिवसांपुरता शिल्लक असल्याचे सांगण्यात येते.
महाराष्ट्रातील जिल्हा सरकारी रुग्णालयांची परिस्थिती आधीच नाजूक असताना हा अतिरिक्त ताण खूपच गंभीर ठरू शकतो. नाशिकच्या जिल्हा रुग्णालयापासून ते मुंबईच्या केईएम, नायर, सायन यांसारख्या महापालिका रुग्णालयांपर्यंत सर्वत्र या साठ्याची टंचाई जाणवू शकते.
उद्योगावरही संकटाची सावली
उत्पादन क्षेत्रात वापरल्या जाणार्या औद्योगिक वायूंचीही टंचाई निर्माण होत असून वाढत्या ऊर्जा खर्चामुळे कंपन्यांना डिझेल व अतिरिक्त वीज स्रोतांसारखे महागडे पर्याय स्वीकारावे लागत आहेत. नाशिकच्या एमआयडीसी व पुण्याच्या हिंजवडी परिसरातील वैद्यकीय उपकरण उत्पादन कंपन्यांवरही हा फटका बसण्याची शक्यता आहे.
दीर्घकालीन उपाय काय?
उत्पादकांनी हेलियममुक्त एमआरआय यंत्रणा विकसित करण्याची प्रक्रिया वेगाने सुरू केली आहे, परंतु हे तंत्रज्ञान अजून व्यापक स्वीकृतीच्या टप्प्यात आहे. म्हणजेच तातडीचा कोणताही पर्याय उपलब्ध नाही. तूर्तास युद्ध लवकर संपणे हाच एकमेव मार्ग दिसतो.
महाराष्ट्र शासनाने काय करायला हवे?
आरोग्यतज्ज्ञांच्या मते, महाराष्ट्र शासनाने आत्तापासूनच काही पावले उचलणे गरजेचे आहे. राज्यातील सरकारी व खासगी एमआरआय केंद्रांकडील हेलियम साठ्याचे तातडीने सर्वेक्षण व्हायला हवे. पर्यायी हेलियम पुरवठादार देश- जसे रशिया, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया यांच्याकडून आयातीला प्रोत्साहन द्यायला हवे. वैद्यकीय आपत्कालीन साठा निर्मिती धोरण राज्यपातळीवर आखणे हे आता अपरिहार्य बनले आहे.
एकूणच मध्यपूर्वेतील युद्धाच्या लाटा आता केवळ तेल-गॅसच्या किमतीपुरत्या मर्यादित राहिलेल्या नाहीत. त्या थेट महाराष्ट्रातील रुग्णाच्या उपचार खर्चावर, त्याच्या एमआरआय रांगेवर आणि जिल्हा रुग्णालयाच्या औषध साठ्यावर आदळत आहेत. वेळीच सावध न झाल्यास हे दूरचे युद्ध आपल्या दारात येऊन उभे राहील.
कतारचा हेलियम – भारताचा आधारस्तंभ
हेलियम हा नैसर्गिक वायू प्रक्रियेतून मिळणारा उपउत्पादन वायू असून, तो एलएनजी उत्पादनाशी थेट जोडलेला आहे. भारत हेलियमच्या आयातीसाठी मुख्यतः कतारवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील कोणत्याही अस्थिरतेचा थेट फटका भारताला बसतो. कतार हा जगातील सर्वांत मोठ्या हेलियम उत्पादक देशांपैकी एक आहे. इराणच्या होर्मुझ सामुद्रधुनी बंदीमुळे कतारच्या वायू निर्यातीचे मार्ग विस्कळीत झाले असून, हेलियमच्या जागतिक पुरवठा साखळीवर याचा गंभीर परिणाम होत आहे.
The flames of war reach Maharashtra’s hospitals