भारतीय संस्कृतीत नवरात्र म्हटले की, आपल्याला केवळ आश्विन महिन्यातील देवीचे नवरात्र आठवते. मात्र, वैशाख शुद्ध प्रतिपदेपासून वैशाख शुद्ध चतुर्दशीपर्यंत (नृसिंह जयंती) चालणारे श्री नृसिंह नवरात्र हे आध्यात्मिकदृष्ट्या अत्यंत प्रभावशाली आणि महत्त्वाचे मानले जाते. आज, 22 एप्रिलपासून या नवरात्राचा उत्साह सुरू होत आहे.
नृसिंह अवतार : अधर्माचा नाश आणि भक्तीचा विजय
जेव्हा जेव्हा धर्मावर ग्लानी येते, तेव्हा भगवंत अवतार घेतात. हिरण्यकश्यपू या बलाढ्य असुराचा नाश करण्यासाठी आणि आपला लाडका भक्त प्रल्हाद याच्या रक्षणासाठी भगवान विष्णूंनी नृसिंह (अर्धा नर आणि अधार्र् सिंह) अवतार धारण केला.
स्तंभातून प्रकटीकरण : ‘तुझा देव कुठे आहे?‘ या हिरण्यकश्यपूच्या प्रश्नाला प्रल्हादाने ‘तो चराचरांत आहे,‘ असे उत्तर दिले आणि भगवंताने स्तंभातून प्रकट होऊन आपल्या भक्ताचे वचन सत्य केले.
नृसिंह नवरात्राचे स्वरूप ः
(22 ते 30 एप्रिल 2026)
हे नवरात्र नऊ ते चौदा दिवसांचे असते. आज प्रतिपदेपासून सुरू होणारा हा उत्सव 30 एप्रिल रोजी नृसिंह जयंतीला संपन्न होईल.
उपासना : या काळात भगवान नृसिंहांच्या मूर्तीला किंवा प्रतिमेला अभिषेक केला जातो.
मंत्रजाप : ॐ नृसिंहाय नम: किंवा नृसिंह कवच पठणाला या दिवसांत विशेष महत्त्व असते.
नैवेद्य : नृसिंह देव हे उग्र मानले जातात, म्हणून त्यांना शांत करण्यासाठी थंड पदार्थांचा (उदा. दही-भात, पाणी, गुळाचे पाणी-पन्हे) नैवेद्य दाखवला जातो.
या नवरात्राचे महत्त्व काय?
संकट निवारण : ज्यांना जीवनात वारंवार अडचणी येतात किंवा शत्रूचा त्रास जाणवतो, त्यांच्यासाठी नृसिंह उपासना हे एक कवच मानले जाते.
आत्मविश्वास आणि धैर्य : भगवान नृसिंह हे शौर्याचे प्रतीक आहेत. त्यांच्या उपासनेने व्यक्तीमध्ये भीती नष्ट होऊन विलक्षण आत्मविश्वास निर्माण होतो.
न्यायाची देवता : नृसिंह अवतार हा अन्यायाविरुद्धचा पुकार आहे. ‘सत्य कधीही लपत नाही आणि विजय नेहमी धर्माचाच होतो,‘ हा संदेश हे नवरात्र देते.
महाराष्ट्रातील
प्रमुख नृसिंह स्थाने ः
महाराष्ट्रात नृसिंह भक्तीची मोठी परंपरा आहे. या नवरात्रकाळात पुढील ठिकाणी विशेष उत्सव साजरा होतो :
नीरा-नृसिंहपूर (पुणे) : नीरा व भीमा नदीच्या संगमावर असलेले हे अत्यंत जागृत स्थान.
नृसिंहवाडी (कोल्हापूर) : दत्तभक्तांचे आणि नृसिंह उपासनेचे प्रमुख केंद्र.
संगमनेर आणि अकोला : येथील पुरातन नृसिंह मंदिरातही मोठी गर्दी असते. भगवान नृसिंह हे जितके उग्र आहेत, तितकेच ते आपल्या भक्तांसाठी वत्सल (प्रेमळ) आहेत. आजच्या धावपळीच्या आणि स्पर्धेच्या युगात मनातील भीती घालवण्यासाठी आणि संकटांशी दोन हात करण्याचे बळ मिळवण्यासाठी नृसिंह नवरात्र ही एक मोठी संधी आहे.
‘उग्रं वीरं महाविष्णुं
ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् ।
नृसिंहं भीषणं भद्रं
मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् ॥’
आजपासून सुरू होणार्या या मंगलमय नृसिंह नवरात्राच्या सर्व भाविकांना मन:पूर्वक शुभेच्छा!
The great confluence of devotion and power: Shri Narasimha Navratri begins from today