थर्माकोलऐवजी पर्यावरणपूरक पर्यायांचा प्रवास

लहानपणी गावातली जत्रा, लग्नसमारंभ किंवा एखादा छोटा कार्यक्रम म्हटला की, थाळ्या, वाडगे, कप हे सर्व आपल्याकडे पितळी, पितळेचे किंवा स्टीलचेच वापरले जात. आई म्हणायची, “पणतपण टिकावं म्हणून भांड्यांना किंमत आहे.” त्या भांड्यांवर पाणी शिंपडून घासायला मिळणारा साबणाचा गंध अजूनही नाकात साठलेला आहे.

पण हळूहळू शहरांनी गावाचा रंग बदलला. साधेपणाच्या जागी सोयीस्करपणा आला. 90 च्या दशकात पहिल्यांदा जेव्हा लग्नात थर्माकोलच्या प्लेट दिसल्या, तेव्हा आम्हाला ते फार आधुनिक वाटलं. हलक्या, पांढर्‍या आणि एकदम ट्रेंडी वाटणार्‍या त्या प्लेट्स हातात घेताना एक वेगळंच आकर्षण होतं. “भांडी धुवायची कटकट नाही, फेकून द्या आणि काम संपलं!” हा संवाद तर जवळजवळ प्रत्येकाने ऐकला होता.
परंतु काळ जसजसा गेला, तसतसं या थर्माकोलच्या प्लेट्स आणि कपांनी पर्यावरणाला किती मोठं नुकसान पोहोचवलंय याची जाणीव व्हायला लागली. जत्रेनंतर रस्त्याच्या कडेने पांढर्‍या प्लेट्सचे ढीग पडलेले पाहताना मनात खंत वाटायची. “आपण गावाच्या मातीला जपायला हवं, पण आपणच तिला घुसमटवत आहोत,” अशी पिढीजात अपराधी भावना मनाला टोचायची.
आज पुन्हा एकदा आपल्याला जुन्या आठवणींकडे घेऊन जाणारा प्रवास सुरू झालाय पर्यावरणपूरक पर्यायांचा प्रवास. आजकाल लग्नसमारंभात किंवा छोट्या मेळाव्यांमध्ये पानांच्या ताटांचा वापर दिसतो. पळसाच्या पानांचा मंद गंध, त्यावर वाढलेली भाजी आणि भाकरी कितीही आधुनिक डिशेस आल्या तरी त्याला तोड नाही. या पानांच्या ताटांचा वापर म्हणजे केवळ पर्यावरणाची काळजी नाही, तर आपल्याला आपल्या संस्कृतीशी, आपल्या आठवणींशी जोडणारा धागा आहे.
तसंच आता बाजारात उसाच्या लगद्यापासून बनवलेली प्लेट्स, गव्हाच्या टरफलापासून तयार झालेले कप, अगदी केळीच्या पानांच्या डिझाइनचे ट्रेंडी वाडगे उपलब्ध आहेत. लहानपणीच्या आठवणीत जेव्हा आई वाडग्याऐवजी थेट केळीच्या पानावर दही वाढायची, तेव्हा मिळणारा आनंद आज या आधुनिक पर्यावरणपूरक पर्यायांमधून पुन्हा अनुभवायला मिळतो.
आणखी एक सुंदर बदल म्हणजे मातीच्या भांड्यांचा पुनरागमन. शाळेच्या सहलीत सिंहगडावर मिळणार्‍या दहीभाकरीच्या सोबत दिलेला मातीचं लहान वाडगं आठवते का? त्या वाडग्याचा मातीचा गंध अजूनही ओठांवर विरतोय. आज अनेक कॅफेमध्ये मातीचे कप, कुल्हडमध्ये मिळणारी चहा यामुळे पुन्हा नॉस्टॅल्जिक क्षण जिवंत झालेत.
या प्रवासाचा गाभा म्हणजे जुने तेच नवे. आपल्या आजी-आजोबांनी वापरलेले, निसर्गाशी नातं जोडणारे उपाय आज पुन्हा नव्या रूपात आपल्यासमोर येत आहेत. थर्माकोलचं आकर्षण नक्कीच होतं, पण त्याने पर्यावरणाला झालेलं नुकसान बघता आता माती, पाने, उसाचा लगदा हे पर्याय अधिक समृद्ध आणि समाधानकारक वाटतात.
आजची पिढी जेव्हा लग्नात पळसाच्या पानावर जेवते, तेव्हा ती फक्त पर्यावरणपूरक पाऊल टाकत नाही, तर आपल्या आई-वडिलांच्या, आजी-आजोबांच्या आठवणींनाही पुन्हा जिवंत करते. हा प्रवास फक्त सोयीसाठी केलेला बदल नाही, तर एक नॉस्टॅल्जिक आणि आत्मीय अनुभव आहे. म्हणूनच आज आपण म्हणू शकतो “थर्माकोल विसरून, निसर्गाच्या कुशीत परत जाणं ही खरी आधुनिकता आहे.”