महाराष्ट्राचा ‘अक्षर-जागर’ आणि आधुनिक वाचनक्रांती

आज (दि. 23) जागतिक पुस्तक दिन. 1995 मध्ये युनेस्कोने वाचन आणि लेखनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी 23 एप्रिल हा दिवस ’जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट (मुद्रणाधिकार) दिन’ म्हणून घोषित केला. जगभरात हा दिवस वाचनसंस्कृतीचा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. आज असणार्‍या जागतिक पुस्तक दिनानिमित्त, महाराष्ट्राच्या समृद्ध वाचनसंस्कृतीचा आणि बदलत्या स्वरूपाचा आढावा घेणारा हा लेख…
महाराष्ट्राचा विचार केला तर आपल्याकडे ’ग्रंथ’ ही केवळ वस्तू नाही, तर ती एक ’संस्कृती’ आहे. महाराष्ट्रात मराठी वाचनाचा आणि प्रकाशनाचा पट अत्यंत समृद्ध आहे. ग्रंथ हेचि गुरू असे मानणार्‍या महाराष्ट्रात पुस्तकांचे नाते रक्ताच्या नात्याइतकेच घट्ट आहे. 23 एप्रिल हा जागतिक पुस्तक दिन म्हणजे या अतूट नात्याचा उत्सव. महाराष्ट्राला संतांच्या साहित्यापासून ते आधुनिक साहित्यापर्यंत एक मोठी परंपरा लाभली आहे. आजच्या डिजिटल युगात ’वाचनसंस्कृती धोक्यात आहे’ असं म्हटलं जात असलं, तरी मराठी पुस्तकांचं विश्व नव्या रूपात पुन्हा एकदा जोमाने उभं राहत असल्याचं चित्र दिसत आहे. आजच्या वेगवान डिजिटल युगात महाराष्ट्रातील वाचनसंस्कृतीने केवळ स्वतःला टिकवून धरले नाही, तर नवनवीन प्रयोग आणि तंत्रज्ञानाच्या मदतीने ती अधिक विस्तारली आहे.
मराठी वाचनाचा समृद्ध वारसा
मराठी साहित्याची सुरुवात लीळाचरित्र, ज्ञानेश्वरीपासून झाली आणि आजही ती तितक्याच प्रगल्भतेने सुरू आहे. वि. स. खांडेकर, कुसुमाग्रज, वि. वा. शिरवाडकर ते पु. ल. देशपांडे आणि व. पु. काळे यांसारख्या लेखकांनी मराठी माणसाला केवळ वाचनच शिकवलं नाही, तर जगण्याकडे पाहण्याचा एक दृष्टिकोन दिला. आज ग्रामीण भागातील तरुणही तितक्याच आवडीने स्पर्धा परीक्षांच्या निमित्ताने का होईना, पण वैचारिक आणि ललित साहित्याकडे वळत आहे.
प्रकाशन विश्व : आव्हाने व संधी
पुण्यातील ’अप्पा बळवंत चौक’ असो किंवा मुंबईचे प्रकाशक, मराठी प्रकाशन विश्वाने अनेक चढ-उतार पाहिले आहेत. गुणवत्तापूर्ण मांडणी हे नव्या युगाचे ठळक वैशिष्ट्य. पूर्वीच्या तुलनेत आता मराठी पुस्तकांचे मुखपृष्ठ (कव्हर डिझाइन), कागदाची गुणवत्ता आणि छपाई अत्यंत आंतरराष्ट्रीय दर्जाची झाली आहे. साहित्यातली विविधता वाढली आहे. केवळ कथा-कादंबरी न राहता आता कृषी, तंत्रज्ञान, आत्मचरित्रे आणि अनुवादित साहित्याला मोठी मागणी आहे. विशेषतः ग्रामीण कृषी संस्कृतीवर आधारित पुस्तके आता बाजारपेठेत आपले स्थान निर्माण करत आहेत.
ग्रंथालयांची भूमिका व चळवळ
महाराष्ट्रात ’वाचन प्रेरणा दिन’ (15 ऑक्टोबर) आणि ’जागतिक पुस्तक दिन’ हे दोन महत्त्वाचे दिवस वाचनसंस्कृतीला गती देतात. गावोगावी असलेली सार्वजनिक ग्रंथालये आजही या चळवळीचा कणा आहेत. जरी मोबाईलचे आक्रमण वाढले असले, तरी ग्रंथप्रदर्शनांमध्ये होणारी गर्दी हे सिद्ध करते की, पुस्तकाचा स्पर्श आणि त्याचा सुगंध आजही मराठी माणसाला मोहून टाकतो.
वर्तमानपत्रांचे योगदान
मराठी साहित्याला घराघरांत पोहोचवण्यात मराठी वर्तमानपत्रांच्या ’रविवारच्या पुरवण्या’ आणि ’साहित्य समीक्षा’ यांचा मोलाचा वाटा आहे. लेखकांचे विचार, नवीन पुस्तकांचे परीक्षण आणि साहित्यातील घडामोडी सामान्यांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम माध्यमं सातत्याने करत आहेत.
भिलार : जगाला हेवा वाटणारे ’पुस्तकांचे गाव’
महाराष्ट्राच्या वाचन चळवळीतील सर्वांत तेजस्वी यश म्हणजे सातारा जिल्ह्यातील ’भिलार’. स्ट्रॉबेरीसाठी प्रसिद्ध असलेले हे गाव आता पुस्तकांचं गाव’ म्हणून जागतिक नकाशावर आले आहे. राज्य सरकारच्या पुढाकाराने राबवलेल्या या उपक्रमात गावातील घराघरांत, देवळात, शाळांत आणि हॉटेल्समध्ये पर्यटकांसाठी पुस्तकांचे दालन उघडले गेले आहे. पर्यटनाला वाचनाची जोड देणारा हा अभिनव प्रयोग मराठी साहित्याला एका वेगळ्या उंचीवर घेऊन गेला आहे.
हायवेवरील वाचन विसावा : नाशिकच्या ‘आजीबाईंचे पुस्तकांचे हॉटेल’
नाशिकमधील मुंबई-आग्रा महामार्गावर ओझर (दहावा मैल) येथे भीमाबाई जोंधळे (आजी) चालवत असलेले ’आजीचं पुस्तकांचं हॉटेल’ हे जगातील पहिले पुस्तक हॉटेल मानले जाते. या अनोख्या हॉटेलमध्ये 5,000 हून अधिक पुस्तके असून, चविष्ट घरगुती जेवणाचा आस्वाद घेताना येथे मोफत पुस्तके वाचता येतात. वाचण्याची आवड वाढविण्यासाठी हा उपक्रम सुरू करण्यात आला आहे. हायवे संस्कृतीत वाचन रुजवणारा हा प्रयोग नव्या पिढीला पुस्तकांकडे आकर्षित करण्यात यशस्वी ठरत आहे.
बदलता वाचक, डिजिटल क्रांती
आजचा मराठी वाचक केवळ छापील पुस्तकांवर अवलंबून नाही. आता ई-बुक्स आणि ऑडिओ बुक्स वाचनाची भूक भागवत आहेत. ’स्टोरीटेल’ किंवा ’किंडल’ यांसारख्या माध्यमांमुळे प्रवासातही मराठी साहित्य ऐकणे किंवा वाचणे सोपे झाले आहे. तरुण पिढी या माध्यमांकडे वेगाने आकर्षित होत आहे. याशिवाय, सोशल मीडिया वाचनाची आवड टिकवून ठेवण्यात मदत करत आहे. फेसबुक, इन्स्टाग्रामवरील ’बुक रिव्ह्यू’ (पुस्तकांवरील चर्चा) यामुळे नव्या पुस्तकांची माहिती वाचकांपर्यंत क्षणार्धात पोहोचते.
डिजिटल क्रांती आणि ’बुकगंगा’चा वाटा
मराठी साहित्याला सातासमुद्रापार पोहोचवण्यात ’बुकगंगा’सारख्या प्लॅटफॉर्मचा सिंहाचा वाटा आहे. ई-बुक्स, ऑडिओ बुक्स आणि ऑनलाइन विक्रीद्वारे त्यांनी जगभरातील मराठी वाचकांना आपल्या साहित्याशी जोडून ठेवले आहे. यामुळे ’आउट ऑफ प्रिंट’ झालेली पुस्तकेही वाचकांना सहज उपलब्ध झाली, तसेच अमेझॉन आणि फ्लिपकार्टसारख्या जागतिक ई-कॉमर्स कंपन्यांमुळे महाराष्ट्राच्या दुर्गम भागातील वाचकालाही घरबसल्या हव्या त्या लेखकाचे पुस्तक मिळणे सोपे झाले आहे. या डिजिटल सोयींमुळे पुस्तकांचा खप आणि पोहोच दोन्ही वाढले आहे.
सरकारी प्रकाशनांचा विश्वासार्ह वारसा
वाचनसंस्कृतीच्या संवर्धनात सरकारी प्रकाशनांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. विशेषतः ’लोकराज्य’सारखी दर्जेदार मासिके आणि महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची प्रकाशने आजही माहिती आणि साहित्याचा विश्वासार्ह स्रोत मानली जातात. ’लोकराज्य’ने तर सरकारी योजनांसोबतच महाराष्ट्राचे सांस्कृतिक वैभव आणि इतिहास घराघरांत पोहोचवण्याचे व्रत कित्येक दशकांपासून जपले आहे.
बदलता मराठी वाचक : ’कलेक्टर’ ते ’रीडर’
आजचा मराठी वाचक केवळ पुस्तक संग्रही ठेवणारा (कलेक्टर) राहिला नसून तो सक्रिय वाचक (रीडर) झाला आहे. सोशल मीडियावरील ’बुक रिव्ह्यू’ ग्रुप्स, पुस्तकांवर होणार्‍या चर्चा आणि लेखक-वाचक थेट संवाद यामुळे एक चैतन्यमय वातावरण निर्माण झाले आहे. ललित साहित्यासोबतच आता कृषी, विज्ञान, अर्थकारण आणि व्यक्तिमत्त्व विकास या विषयांवरील मराठी पुस्तकांनाही मोठी मागणी आहे. जागतिक पुस्तक दिनाच्या निमित्ताने महाराष्ट्राचा हा ’अक्षर-जागर’ अधिक प्रगल्भ होत आहे. भिलारचे पुस्तकांचे गाव असो, हायवेवरील छोटे पुस्तक कॅफे असोत किंवा डिजिटल प्लॅटफॉर्मवरून होणारी पुस्तकांची विक्री असो, या सार्‍यातून एकच गोष्ट अधोरेखित होते, मराठी माणूस आणि पुस्तकांचे नाते शाश्वत आहे. चला, या पुस्तक दिनानिमित्त संकल्प करूया, किमान एक पुस्तक विकत घेऊया, ते वाचूया आणि दुसर्‍याला वाचायला देऊया. कारण पुस्तके बदलतात, तशीच ती आयुष्यही बदलतात!

Maharashtra’s ‘Akshar-Jagar’ and the modern reading revolution