जगाचा नकाशा पाहिला की, पर्शियन आखात हा छोटासा पाण्याचा भाग दिसतो. मात्र, याच भागात जगातील एकूण तेलसाठ्यांपैकी तब्बल 48 टक्के आणि नैसर्गिक वायूच्या 43 टक्के साठ्यांचे अस्तित्व आहे. इतर कोणत्याही खंडात किंवा महासागरात इतकी प्रचंड खनिज संपत्ती एकाच ठिकाणी का आढळते? हा प्रश्न केवळ कुतूहलाचा नाही, तर त्यामागे कोट्यवधी वर्षांचा भौगोलिक इतिहास दडलेला आहे.
आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्था (आयईए) आणि भूगर्भशास्त्रज्ञांच्या (जिऑलॉजिस्ट) विविध अहवालांवर आधारित, या काळ्या सोन्याच्या कोठारामागची कारणे रंजक आहेत.
प्राचीन समुद्राचा वारसा
(द प्रीहिस्टोरिक सूप)
सुमारे 15 ते 20 कोटी वर्षांपूर्वी, आज जिथे मध्य पूर्व (मिडल-ईस्ट) आहे, तिथे टेथिस नावाचा एक उथळ आणि उबदार समुद्र होता. या समुद्रात सेंद्रिय पदार्थांची साठवणूक होती, सूक्ष्मजीव (प्लँक्टन) आणि वनस्पतींचे प्रमाण प्रचंड होते. जेव्हा हे जीव मृत पावले, तेव्हा ते समुद्राच्या तळाशी साचले. या समुद्राच्या तळाशी ऑक्सिजनचे प्रमाण नगण्य असल्याने, या मृत जीवांचे विघटन न होता त्यांचे थर साचत गेले, ज्याचे पुढे हायड्रोकार्बन्समध्ये रूपांतर झाले.
भूगर्भातील नैसर्गिक
प्रेशर कुकर
केवळ मृत जीव साचून तेल तयार होत नाही, तर त्यासाठी योग्य तापमानाची गरज असते, गाळाचे थर आवश्यक असतात. लाखो वर्षांत या सेंद्रिय थरांवर वाळू आणि चिखलाचे प्रचंड थर साचले. यामुळे खालील थरांवर दाब वाढला. यातून तेल निर्मिती होते. पृथ्वीच्या अंतर्गत उष्णतेमुळे आणि वरून पडणार्या दाबाने हा भाग एखाद्या प्रेशर कुकरसारखा काम करू लागला. यामुळेच त्या सेंद्रिय पदार्थांचे रूपांतर द्रव रूपात (तेल) आणि वायुरूपात (गॅस) झाले.
नॅचरल ट्रॅप्स आणि मिठाचे
थर (द परफेक्ट सील)
तेल तयार होणे ही एक गोष्ट आहे, पण ते लाखो वर्षे एका जागी टिकून राहणे जास्त महत्त्वाचे आहे. मिठाचे आवरण त्यासाठी उपयुक्त ठरते. पर्शियन आखाताच्या भूगर्भात मिठाचे मोठे थर (सॉल्ट डोम्स) आहेत. मीठ हे अभेद्य असते; ते तेलाला किंवा वायूला जमिनीतून वर निसटू देत नाही. या भागातील खडकांची रचना घुमटासारखी (अँटिकलाइन्स) आहे. जेव्हा तेल वर येण्याचा प्रयत्न करते, तेव्हा हे घुमट आणि मिठाचे थर एखाद्या बाटलीच्या बुचासारखे काम करतात आणि तेल तिथेच साठून राहते.
भूगर्भातील हालचाली (टेक्टोनिक मूव्हमेंट्स)
पर्शियन आखात हा भाग अरेबियन प्लेट आणि युरेशियन प्लेट यांच्या संगमावर आहे. या दोन महाकाय प्लेट्स एकमेकांवर आदळल्यामुळे जमिनीला घड्या पडल्या. या प्रक्रियेमुळे भूगर्भात विस्तीर्ण पोकळ्या किंवा भांडी तयार झाली, जिथे कोट्यवधी बॅरल तेल सहजपणे साठवले गेले. अमेरिकेच्या किंवा रशियाच्या तुलनेत येथील साठे अधिक सलग आणि
विस्तीर्ण आहेत.
काढण्यासाठी सोपे आणि स्वस्त
पर्शियन आखातातील तेलाचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे साठे जमिनीच्या तुलनेने कमी खोलीवर आहेत. इतर देशांत तेल काढण्यासाठी समुद्रात खूप खोल ड्रिलिंग करावे लागते, जे खर्चिक असते. मात्र, आखाती देशांत तेल काढण्याचा खर्च जगातील सर्वांत कमी आहे, ज्यामुळे हे देश जागतिक बाजारपेठेवर नियंत्रण मिळवू शकतात.
पर्शियन आखाताची ही समृद्धी केवळ नशिबाचा भाग नाही, तर ती निसर्गाची एक
परफेक्ट जिओलॉजिकल सेटिंग आहे. उथळ समुद्र, प्रचंड सेंद्रिय साठा, भूगर्भातील दाब आणि तेलाला रोखून धरणारे मिठाचे थर या सर्वांच्या एकत्रित मिलाफामुळेच हे आखात जगाचे ऊर्जा केंद्र बनले आहे. आजही जागतिक राजकारण आणि अर्थकारण याच आखाताच्या काळ्या सोन्याभोवती फिरत असल्याचे पाहायला मिळते.
आकडेवारी काय सांगते? (जागतिक स्थिती)
वैशिष्ट्य पर्शियन आखात (साधारण वाटा) इतर जग
खनिज तेलसाठा 48% – 50% 50%
नैसर्गिक वायुसाठा 40% – 43% 60%
उत्पादन खर्च सर्वांत कमी मध्यम ते उच्च
Persian Gulf: A natural treasure trove where half of the world’s oil is hidden!