सर्पदंशाचा वाढता धोका : एक गंभीर आरोग्य संकट

– प्रा. सुधीर अग्रवाल
गडचिरोली जिल्ह्यातील जपतलाई येथील आश्रमशाळेत सर्पदंशाने तीन विद्यार्थिनींचा मृत्यू झाला. या दुर्दैवी घटनेनंतर परत एकदा ग्रामीण शहरी भागासह सर्पदंश एक गंभीर आरोग्य संकट म्हणून समोर आली आहे.
भारतात आणि विशेषतः ग्रामीण भागात सर्पदंशाच्या घटनांमध्ये होणारी वाढ हा एक गंभीर व चिंतेचा विषय बनला आहे. शेतीची कामे, पाऊस आणि हवामानातील बदलांमुळे साप मानवी वस्तीच्या जवळ येतात, ज्यामुळे दंशाच्या घटना वाढतात. वाढती उष्णता आणि अचानक येणारा पूर यामुळे साप बिळांतून बाहेर पडतात. वाढती उष्णता आणि अचानक येणारा पाऊस किंवा पूर यामुळे जमिनीमधील बिळांमध्ये पाणी शिरते. त्यामुळे साप आपली बिळे सोडून बाहेर येतात आणि सुरक्षित जागी किंवा कोरड्या ठिकाणी आसरा शोधतात.
मुसळधार पावसामुळे सापांच्या बिळात पाणी भरते, ज्यामुळे त्यांचा श्वास गुदमरतो. उन्हाळ्यातील जास्त उष्णतेमुळे बिळे अतिशय गरम होतात आणि थंडाव्यासाठी ते बाहेर येतात. पुरामुळे बेडूक आणि उंदीर यांसारखे सापांचे अन्न बाहेर येतात, म्हणून साप त्यांचा पाठलाग करतात. कोरड्या आणि सुरक्षित जागांच्या शोधात ते घरे, शेत किंवा गोठ्यांजवळ येतात.
घराभोवती गवत वाढू देऊ नये आणि कचरा साचू नये. रात्रीच्या वेळी बाहेर पडताना टॉर्चचा वापर करावा. पावसात काळजी घ्यावी. झाडांच्या खोडांमागे, विटांच्या ढिगार्‍याजवळ किंवा लाकडांच्या ओख्याजवळ हात घालताना काळजी घ्यावी. साप आढळल्यास त्याला मारू नये तर सर्पमित्राला किंवा वनविभागाला बोलवावे. जंगले आणि शेतजमिनी नष्ट झाल्यामुळे सापांचा मानवी वस्तीत वावर वाढणे ही सध्याची एक अत्यंत गंभीर आणि चिंताजनक समस्या बनली आहे. शहरीकरण, बेसुमार जंगलतोड आणि औद्योगिकीकरणामुळे सापांचे नैसर्गिक अधिवास धोक्यामध्ये
आले आहेत.
जंगले आणि शेतजमिनी नष्ट झाल्यामुळे सापांचा मानवी वस्तीत वावर वाढला आहे. जंगलातील परिसंस्था बिघडल्यामुळे सापांचे मुख्य अन्न (जसे की उंदीर, बेडूक, सरडे) मानवी वस्तीकडे आकर्षित होतात, पर्यायाने सापही तिथे येतात शेतीखालील जमीन कमी होऊन तिथे सिमेंटची जंगले (इमारती) उभी राहत आहेत, ज्यामुळे सापांचे बिळे नष्ट होत आहेत. मानवी वस्तीत उघड्यावर टाकल्या जाणार्‍या कचर्‍यामुळे उंदरांची संख्या वाढते, जे सापांचे आवडते खाद्य आहे. सापांचा मानवाशी थेट सामना होऊन सर्पदंशाच्या घटनांमध्ये मोठी वाढ झाली आहे. निवासी भागांमध्ये, विशेषतः लहान मुले आणि पाळीव प्राण्यांच्या सुरक्षेचा प्रश्न निर्माण झाला आहे. भीतीपोटी अनेकदा निरपराध आणि दुर्मिळ सापांना मारले जाते, ज्यामुळे पर्यावरणाचा समतोल बिघडतो.
ग्रामीण भागात अजूनही सापांविषयी अंधश्रद्धा आणि अज्ञान मोठे आहे. चुकीच्या समजुतींमुळे साप दिसताच न मारता त्यांना जीवदान देणे गरजेचे आहे. वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवून जनजागृती करणे आवश्यक आहे. साप चावल्यावर लोक रुग्णालयात जाण्याऐवजी मांत्रिक किंवा वैद्याकडे जातात. यामुळे उपचाराला उशीर होतो आणि रुग्ण दगावतो. भारतात आढळणार्‍या सापांपैकी केवळ 15 ते 20 टक्के सापच विषारी आहेत. मात्र, भीतीपोटी लोक बिनविषारी सापांनाही मारून टाकतात. साप शेतातील उंदरांचा नाश करतात. सापांना मारल्यामुळे उंदरांची संख्या वाढते आणि पिकांचे मोठे नुकसान होते. सर्पदंश झाल्यावर तातडीने रुग्णालयात न जाता मांत्रिक किंवा जडीबुटीकडे जाण्यात वेळ वाया जातो. त्यात त्यांचा मृत्यू होतो.
सर्पदंशावर केवळ ‘अँटी-स्नेक व्हेनम’ हेच एकमेव औषध आहे. हे सर्व सरकारी रुग्णालयांमध्ये मोफत मिळते. सर्पमित्रांची मदत : घरात किंवा परिसरात साप निघाल्यास त्याला मारण्याऐवजी स्थानिक सर्पमित्रांशी संपर्क साधून त्याला सुरक्षित नैसर्गिक अधिवासात सोडावे. शाळा, ग्रामपंचायती आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून सापांबद्दल शास्त्रीय माहिती गावागावांत पोहोचवणे गरजेचे आहे.विज्ञानवादी दृष्टिकोन स्वीकारूनच आपण स्वतःचा आणि या मुक्या प्राण्यांचा जीव वाचवू शकतो.
सर्पदंशाच्या समस्येवर मात करण्यासाठी योग्य जागरूकता पसरवणे आणि आरोग्य केंद्रांमध्ये लस उपलब्ध ठेवणे ही काळाची गरज आहे. प्रत्येक प्राथमिक आरोग्य केंद्रात पुरेशा प्रमाणात ‘अँटी-स्नेक व्हेनम’ साठा असणे गरजेचे आहे.
ग्रामीण भागातील डॉक्टरांना सर्पदंशावरील उपचारांचे योग्य प्रशिक्षण मिळणे आवश्यक आहे. शाळा, महाविद्यालये आणि ग्रामपंचायतींच्या माध्यमातून सर्पदंशावर काय करावे, याबद्दल व्यापक मोहीम राबवली पाहिजे.सर्पदंश ही एक ‘वैद्यकीय आपत्कालीन स्थिती’ आहे. वेळेवर मिळालेले योग्य उपचारच रुग्णाचा जीव वाचवू शकतात.

The Rising Threat of Snakebite: A Serious Health Crisis