आखाड्यातली ‘विजेती’ आयुष्यात का ‘पराभूत’?

धाराशिवमध्ये नुकत्याच घडलेल्या एका काळजाचा ठोका चुकवणार्‍या घटनेने संपूर्ण महाराष्ट्राला केवळ सुन्नच केले नाही, तर समाज म्हणून आपण नेमके कुठे कमी पडत आहोत, याचा विचार करायला भाग पाडले आहे. राज्याचे राष्ट्रीय पातळीवर प्रतिनिधित्व करणार्‍या माजी कुस्तीपटू अश्विनी पोळ यांनी सासरच्या जाचाला कंटाळून आपल्या तीन निष्पाप लेकरांसह मृत्यूला कवटाळले. कुस्तीच्या आखाड्यात भल्याभल्यांना धूळ चारणारी एक खंबीर महिला जेव्हा स्वतःच्याच पोटच्या गोळ्यांसह मृत्यूच्या दरीत उडी घेते, तेव्हा ती केवळ तिची वैयक्तिक हार नसते, तर ती संपूर्ण व्यवस्थेची आणि समाजाची सर्वांत मोठी शोकांतिका असते. या घटनेने केवळ एका आश्वासक खेळाडूचा बळी घेतला नाही, तर आपल्या समाजातील कौटुंबिक हिंसाचार, मानसिक आरोग्य आणि स्त्रियांच्या सुरक्षिततेचे भीषण वास्तव पुन्हा एकदा चव्हाट्यावर आणले आहे.
या घटनेचा मृत्यूआधीचा घटनाक्रम एका आईच्या टोकाच्या नैराश्याची आणि हतबलतेची अत्यंत वेदनादायी साक्ष देतो. अश्विनी पोळ या आपल्या तीन मुलांना घेऊन किल्ल्यावर पोहोचल्या होत्या. किल्ल्यात केक नेण्यास बंदी असल्याने त्यांनी एका आईच्या मायेने प्रवेशद्वाराबाहेरच मुलांसोबत वाढदिवस साजरा केला आणि त्यांना स्वतःच्या हाताने केक भरवला. त्यानंतर जवळच्या दुकानातून मुलांसाठी चॉकलेट खरेदी करून ते चौघेही किल्ल्याच्या दिशेने निघाले. तब्बल 77 पायर्‍या चढून बुरूज गाठल्यानंतर, भरलेल्या डोळ्यांनी अश्विनी यांनी मुलांना ते शेवटचे चॉकलेट खायला दिले आणि साडेपाच वर्षांचा अजिंक्य, अडीच वर्षांची क्रांती व वीरा या तिन्ही लेकरांना दरीतून खाली फेकून दिले. स्वतः आयुष्य संपवताना आपल्या पश्चात या चिमुकल्यांचे काय होईल, या टोकाच्या भीतीने आणि नैराश्याने अश्विनी यांना लेकरांचाही जीव घेण्यास प्रवृत्त केले.
मृत मुलाच्या तोंडात सापडलेले ते चॉकलेट एका आईच्या हतबलतेचा आणि एका क्रूर व्यवस्थेचा मूक पुरावा बनून राहिले आहे. या भयंकर घटनेत दोन चिमुकल्यांचा जागीच अंत झाला, तर एक मुलगी मृत्यूशी झुंज देत आहे. कुस्ती हा खेळ प्रचंड शारीरिक आणि मानसिक कणखरतेची मागणी करतो. राष्ट्रीय पातळीवर खेळणारी आणि आखाड्यात प्रतिस्पर्ध्याला अस्मान दाखवणारी अश्विनी निश्चितच कमकुवत नव्हती. मात्र, सासरच्या मंडळींकडून होणारा सततचा जाच, तुला जगू देणार नाही अशा दिल्या जाणार्‍या धमक्या आणि माहेरी आल्यावरही फोनवरून न थांबलेला मानसिक छळ यामुळे तिचे पूर्णपणे खच्चीकरण झाले. शारीरिक जखमांवर उपाय असतो, पण रोज होणारा शाब्दिक आणि भावनिक छळ माणसाला आतून कसे पोखरून काढतो आणि एका लढाऊ खेळाडूला मृत्यूचा मार्ग कसा जवळचा वाटायला लावतो, हेच या घटनेतून अधोरेखित होते. अश्विनी यांच्या वडिलांच्या तक्रारीवरून आता पती आणि सासरच्या मंडळींविरोधात गुन्हे दाखल करण्यात आले आहेत. मात्र, केवळ कायदे असूनही अशा घटना का घडतात, हा खरा प्रश्न आहे. आपल्याकडे ’कौटुंबिक हिंसाचार प्रतिबंधक कायदा’ आणि मोफत कायदेशीर मदत उपलब्ध असली, तरी वेळेवर त्याची मदत पीडितांपर्यंत पोहोचत नाही. जेव्हा एखादी व्यक्ती टोकाच्या मानसिक तणावातून आणि नैराश्यातून जात असते, तेव्हा तिची तार्किक विचार करून कायदेशीर मदत मागण्याची क्षमताच कुंठीत होते. तिला सर्व रस्ते बंद झाल्यासारखे वाटतात आणि अशा वेळी तिला केवळ कायद्याची नाही, तर एका भक्कम भावनिक आधाराची गरज असते.
अशा घटना कायमस्वरूपी टाळण्यासाठी केवळ कठोर कायदे आणि पोलीस यंत्रणा पुरेशी नाही, तर समाजाच्या दृष्टिकोनात आमूलाग्र बदल घडवणे आवश्यक आहे. संसार म्हटला की, थोडं सहन करावंच लागतं आणि लोक काय म्हणतील? ही समाजाची मानसिकता अशा घटनांसाठी मोठ्या प्रमाणावर कारणीभूत आहे. ’लेक सासरी नांदलीच पाहिजे’ या खोट्या प्रतिष्ठेपेक्षा ’ती कोणत्याही परिस्थितीत सुरक्षित आणि जिवंत असली पाहिजे’ या विचाराला समाजाने सर्वोच्च प्राधान्य दिले पाहिजे. अन्याय निमूटपणे सहन करण्यापेक्षा चुकीच्या नात्यातून बाहेर पडणे हा कमकुवतपणा नसून तो धैर्याचा निर्णय आहे, हा विश्वास समाजात रुजवला पाहिजे. यासोबतच शालेय पातळीपासून मुलांमध्ये ’भावनिक साक्षरता’ रुजवणे काळाची गरज बनली आहे. जीवनात येणारे अपयश, ताणतणाव आणि नात्यांमधील गुंतागुंत कशी हाताळायची आणि कोंडी झाल्यास योग्य वेळी मदत कशी मागायची, याचे धडे आजच्या पिढीला दिले तरच भविष्यात आपण अशा शोकांतिका टाळू शकू.
अश्विनी पोळ यांच्यासारख्या खंबीर कुस्तीपटूने आपल्या तीन निष्पाप लेकरांसह जीवनयात्रा संपवण्याची हृदयद्रावक घटना ही आपल्या समाजासाठी आणि आरोग्य व्यवस्थेसाठी एक गंभीर धोक्याची घंटा आहे. अशा शोकांतिका कायमस्वरूपी रोखण्यासाठी केवळ कायदे पुरेसे नाहीत, तर समाजाची मानसिकता बदलण्यासोबतच आपल्या सार्वजनिक आरोग्यव्यवस्थेत आमूलाग्र बदल करणे अत्यावश्यक आहे. प्राथमिक आरोग्य केंद्रांवर मानसोपचारतज्ज्ञांची किंवा समुपदेशकांची नियुक्ती, आशा व अंगणवाडी सेविकांना मानसिक आरोग्याचे प्राथमिक प्रशिक्षण, आणि संकटकाळात तातडीने मदत करणारे 24 तास कार्यरत ’रॅपिड रिस्पॉन्स पथक’ यांसारख्या उपाययोजनांतून तळागाळातील महिलांना वेळेवर आधार मिळू शकतो. ’मानसिक कोंडी किंवा आजार हा लपवण्याचा विषय नसून त्यावर वेळेत उपचार शक्य आहेत,’ हा विश्वास समाजात रुजवून कोंडीत सापडलेल्या प्रत्येक महिलेला माघार घेण्याचा किंवा तडजोडीचा सल्ला देण्याऐवजी जर आपण भक्कम भावनिक आणि वैद्यकीय पाठबळ दिले, तरच अशा वेदनादायी घटनांना खर्‍या अर्थाने कायमचा आळा घालता येईल.
अश्विनी पोळ यांची ही करुण एक्झिट हा आपल्या सर्वांसाठी एक सणसणीत इशारा आहे.

Why is the ‘winner’ of the wrestling arena ‘defeated’ in life?