अन्नाच्या घासात दडलेला मृत्यूचा सापळा

मानवाच्या मूलभूत गरजांमध्ये अन्नाला सर्वोच्च स्थान आहे. अन्न हे आरोग्य, ऊर्जा आणि जीवनाचे आधारस्तंभ मानले जाते. परंतु जगभरातील लाखो लोकांसाठी हेच अन्न आज आजारपण, अपंगत्व आणि मृत्यूचे कारण ठरत आहे, ही अत्यंत धक्कादायक बाब आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेने प्रसिद्ध केलेल्या ग्लोबल बर्डन ऑफ
फूडबॉर्न डिजीजेस 2000-2021 या अहवालाने जगाला गंभीर इशारा दिला आहे.
दररोज 42 लाखांहून अधिक लोक दूषित अन्नामुळे आजारी पडतात आणि तब्बल 4,100 लोक मृत्युमुखी पडतात. ही आकडेवारी केवळ आरोग्य क्षेत्रासाठी नव्हे, तर संपूर्ण मानवजातीसाठी चिंतेची घंटा आहे. अन्नजन्य आजारांविषयी समाजात एक सर्वसाधारण समज आहे की उघड्यावर विकले जाणारे पदार्थ, अस्वच्छ हॉटेल्स किंवा फास्ट फूड हेच त्यांचे प्रमुख कारण असते. मात्र, डब्ल्यूएचओच्या अहवालाने हा गैरसमज दूर केला आहे. शेतातील उत्पादनापासून ते ग्राहकाच्या ताटापर्यंतच्या संपूर्ण अन्नसाखळीत प्रदूषणाची शक्यता निर्माण झाली आहे. शेतीमध्ये वापरली जाणारी रासायनिक खते, कीटकनाशके, पाण्याचे प्रदूषण, अन्न साठवणुकीतील त्रुटी, वाहतूक व्यवस्था आणि घरातील स्वयंपाकघरातील अस्वच्छता यांसारखे अनेक घटक अन्न दूषित होण्यास कारणीभूत ठरत आहेत.
या अहवालातील सर्वांत धक्कादायक बाब म्हणजे दूषित अन्नामुळे होणार्‍या मृत्यूंपैकी 73 टक्के मृत्यू रासायनिक प्रदूषणामुळे होत आहेत. फूड पॉइझनिंग म्हटले की, आपल्या डोळ्यांसमोर बॅक्टेरिया, विषाणू किंवा जंतुसंसर्ग येतो. परंतु आर्सेनिक, शिसे, पारा, कीटकनाशकांचे अवशेष आणि इतर घातक रसायने मानवी शरीरात हळूहळू विष पसरवत आहेत. यामुळे कर्करोग, किडनी विकार, यकृताचे आजार, मेंदूवरील परिणाम आणि मुलांच्या शारीरिक-मानसिक विकासावर गंभीर दुष्परिणाम होत आहेत. विशेष म्हणजे भारत आणि चीन यांसारख्या मोठ्या लोकसंख्या असलेल्या देशांना या संकटाचा सर्वाधिक फटका बसत असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
अन्नसुरक्षेच्या या संकटामागे हवामान बदल हा एक महत्त्वाचा घटक बनला आहे. वाढते तापमान, अनियमित पाऊस, पूर आणि उष्णतेच्या लाटा यांमुळे अन्नातील जिवाणू आणि विषाणूंची वाढ अधिक वेगाने होत आहे. परिणामी अन्नजन्य रोगांचे प्रमाण वाढत आहे. दुसरीकडे पशुपालन आणि शेती क्षेत्रात अँटिबायोटिक औषधांचा वाढता वापर अनेक जिवाणूंना औषधप्रतिरोधक बनवत आहे. यामुळे संसर्ग झाल्यास उपचार अधिक कठीण आणि खर्चिक होत आहेत.
हे संकट भविष्यात आणखी गंभीर स्वरूप धारण करू शकते. सर्वाधिक चिंतेची बाब म्हणजे लहान मुले या संकटाची सर्वात मोठी बळी ठरत आहेत. पाच वर्षांखालील मुलांमध्ये दूषित अन्नामुळे आजारी पडण्याचा आणि मृत्यू होण्याचा धोका प्रौढांच्या तुलनेत 2.7 पट अधिक आहे. कुपोषण, कमी रोगप्रतिकारशक्ती आणि स्वच्छतेचा अभाव यामुळे मुलांचे आरोग्य अधिक धोक्यात येते. बालमृत्यू रोखण्यासाठी अन्नसुरक्षा ही आता आरोग्य धोरणाचा केंद्रबिंदू बनविण्याची गरज आहे.
दूषित अन्नामुळे होणारे आर्थिक नुकसानही तितकेच भयावह आहे. दरवर्षी सुमारे 54 लाख कोटी रुपयांचे नुकसान जगाला सहन करावे लागत आहे. उपचारांचा खर्च, कामाचे गमावलेले दिवस, उत्पादनक्षमतेत घट आणि आरोग्य व्यवस्थेवरील वाढता ताण यामुळे अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम होतो. त्यामुळे अन्नसुरक्षा हा केवळ आरोग्याचा नव्हे तर आर्थिक विकासाचाही प्रश्न आहे.
भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात या अहवालाकडे गांभीर्याने पाहण्याची आवश्यकता आहे. अन्न व औषध प्रशासनाच्या तपासण्या अधिक काटेकोर करणे, कीटकनाशकांच्या वापरावर नियंत्रण ठेवणे, शेतकर्‍यांना सुरक्षित शेती तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देणे, अन्न प्रक्रिया उद्योगांवर कठोर देखरेख ठेवणे आणि ग्राहकांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे ही काळाची गरज आहे. घरगुती पातळीवरही स्वच्छ पाणी वापरणे, अन्न योग्य तापमानात साठवणे, भाज्या-फळे नीट धुणे आणि कालबाह्य अन्नपदार्थ टाळणे यांसारख्या साध्या सवयी महत्त्वाच्या ठरतात.आज जग एचआयव्ही, क्षयरोग आणि मलेरियासारख्या मोठ्या आरोग्य आव्हानांशी लढत आहे. परंतु दूषित अन्नामुळे
होणारे आजार आता त्याच पातळीचे जागतिक संकट बनले आहेत.
प्रत्येक नागरिकाच्या ताटात सुरक्षित आणि पोषक अन्न पोहोचविणे ही केवळ सरकारची नव्हे, तर शेतकरी, उद्योग, व्यापारी आणि ग्राहक अशा संपूर्ण समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे. अन्न हे जीवनाचे प्रतीक आहे; ते मृत्यूचे कारण ठरू नये. डब्ल्यूएचओच्या अहवालाने दिलेला हा इशारा केवळ आकडेवारी म्हणून न पाहता, अन्नसुरक्षेच्या दिशेने तातडीने आणि ठोस पावले उचलण्याची संधी म्हणून स्वीकारली पाहिजे. अन्यथा उद्याचा प्रत्येक घास आरोग्याऐवजी संकट घेऊन येऊ शकतो.

A death trap hidden in a mouthful of food.