दिवा तेवत ठेवताना मनातला अंधारही दूर करूया!

आषाढ अमावास्या म्हणजे दीप अमावास्या. वर्षभर देवघरात, तुळशीपुढे किंवा घराच्या एखाद्या कोपर्‍यात शांतपणे तेवत राहणार्‍या दिव्यांना या दिवशी विशेष मान मिळतो. घरातील समया, निरांजने, पणत्या स्वच्छ केल्या जातात, त्यांची पूजा केली जाते आणि संध्याकाळी त्यामध्ये तेल-वात घालून दीप प्रज्वलित केले जातात. घरभर पसरलेला दिव्यांचा मंद, प्रसन्न प्रकाश वातावरणाला वेगळीच उब देतो. मात्र, दीप अमावास्या केवळ दिव्यांची पूजा करण्याचा दिवस नाही. या परंपरेच्या मुळाशी अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याची, अज्ञानातून ज्ञानाकडे जाण्याची आणि नकारात्मकतेतून सकारात्मकतेकडे जाण्याची एक सुंदर भारतीय जीवनदृष्टी
दडलेली आहे.
भारतीय संस्कृतीमध्ये दीपाला केवळ प्रकाश देणारी वस्तू म्हणून पाहिले गेलेले नाही. दीप हा ज्ञानाचे, विवेकाचे, आशेचे आणि चांगुलपणाचे प्रतीक मानला जातो. कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात दीपप्रज्वलनाने करण्यामागेही हीच भावना आहे. अंधार कितीही मोठा असला तरी एक छोटीशी ज्योत तो दूर करण्यास सुरुवात करते. त्यामुळेच दीप अमावास्येच्या दिवशी दिव्यांची पूजा करण्याची परंपरा केवळ धार्मिक विधी न राहता जीवनातील प्रकाशाचे महत्त्व अधोरेखित करणारी सांस्कृतिक खूण ठरते. पूर्वीच्या काळात विजेची सोय आजच्या इतकी सर्वव्यापी नव्हती. संध्याकाळ झाली की, घरातील दिवा लावणे हा दैनंदिन जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग होता. देवघरातील दिवा, तुळशीपुढची पणती आणि अंगणात तेवणारा कंदील हे घराच्या जगण्याशी जोडलेले होते. त्या छोट्याशा दिव्याभोवती घरातील माणसे एकत्र येत. संवाद होत. दिवसाची धावपळ थांबत असे. आज परिस्थिती बदलली आहे. घरातील प्रत्येक खोलीत विद्युत दिवे आहेत. मोबाइलच्या पडद्यावर सतत प्रकाश आहे आणि शहरांची रात्रही झगमगाटाने उजळलेली आहे. तरीही या अफाट प्रकाशाच्या काळात माणसाच्या मनातला अंधार मात्र वाढताना दिसतो, ही आपल्या काळाची विचित्र विसंगती आहे.
आज माणूस तंत्रज्ञानाने जोडला गेला आहे; पण मनाने मात्र अनेकदा एकटा पडला आहे. मोबाइलच्या स्क्रीनवर शेकडो चेहरे दिसतात. सोशल मीडियावर हजारो संपर्क असतात; परंतु मन मोकळे करण्यासाठी जवळचा माणूस सापडत नाही. बाहेरच्या जगाला आपल्या आयुष्याचा उजळ भाग दाखवताना मनाच्या कोपर्‍यातील चिंता, असुरक्षितता, मत्सर, राग आणि एकाकीपणा मात्र लपवून ठेवला जातो. अशा वेळी दीप अमावास्या आपल्याला अगदी साधा, पण अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारते-आपण घरातील दिवे स्वच्छ केले, पण मनातील अंधार कधी स्वच्छ करणार?
दिवा स्वतः जळतो आणि इतरांना प्रकाश देतो. त्याच्या प्रकाशामुळे दुसर्‍या दिव्याचा प्रकाश कमी होत नाही. उलट अनेक दिवे एकत्र आले की, अंधार अधिक वेगाने दूर होतो. माणसाचे जीवनही याच तत्त्वावर अधिक सुंदर होऊ शकते. ज्ञान वाटल्याने ते कमी होत नाही, प्रेम दिल्याने ते आटत नाही आणि एखाद्याला मदतीचा हात दिल्याने आपले आयुष्य गरीब होत नाही. उलट दुसर्‍याच्या आयुष्यात आशेचा एक छोटासा किरण निर्माण केला तरी आपल्या अस्तित्वालाही एक वेगळा अर्थ प्राप्त होतो. म्हणूनच दीप अमावास्येचा खरा प्रकाश कदाचित तेलाच्या दिव्यात नसून, माणसाच्या वागण्यात आहे.
परंपरा साजरी करताना तिच्या बदलत्या संदर्भाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पूर्वी मातीच्या पणत्या, कापसाच्या वाती आणि नैसर्गिक तेलांचा वापर होत असे. आज सणांच्या निमित्ताने प्लास्टिकच्या सजावटीच्या वस्तू, रासायनिक रंग आणि मोठ्या प्रमाणातील विद्युत रोषणाईचा वापर वाढला आहे. सण साजरा करताना पर्यावरणाचा विचार करणे हीदेखील आजच्या पिढीची जबाबदारी आहे. मातीच्या पणत्या स्थानिक कुंभाराकडून घेणे, पारंपरिक पद्धतीने दिवे लावणे आणि अनावश्यक सजावट टाळणे यातून परंपरेचा सन्मानही होईल आणि पर्यावरणाची काळजीही घेतली जाईल. एका मातीच्या पणतीमागे एखाद्या कारागिराचे श्रम, त्याच्या कुटुंबाची उपजीविका आणि आपल्या मातीतली कला दडलेली असते. त्यामुळे त्या पणतीला केवळ सजावटीची वस्तू न मानता श्रमाचा आणि स्वावलंबनाचा प्रकाश म्हणून पाहायला हवे. नव्या पिढीला दीप अमावास्येची परंपरा सांगताना तिच्यामागचा अर्थ सांगणे अधिक महत्त्वाचे आहे. ‘दिवा लावायचा’ एवढे सांगण्यापेक्षा ‘दिवा का लावायचा?’ हा प्रश्न मुलांनी विचारावा आणि त्याचे उत्तर त्यांना मिळावे, अशी संस्कृती निर्माण होणे गरजेचे आहे. परंपरा म्हणजे भूतकाळाची अंधानुकरणाने पुनरावृत्ती नव्हे. परंपरेतील मूल्य समजून घेऊन ते वर्तमानाशी जोडणे म्हणजे खर्‍या अर्थाने संस्कृती जपणे. त्यामुळे दीप अमावास्या श्रद्धेने साजरी करतानाच विवेक, पर्यावरण-जागरूकता आणि सामाजिक संवेदनशीलता यांची जोड देणे आवश्यक आहे.
आजच्या काळात सणांचे स्वरूपही बदलत आहे. सण म्हणजे आनंद, भेटीगाठी आणि सामूहिक उत्साह याऐवजी अनेकदा सजावट, प्रदर्शन आणि सोशल मीडियावरील छायाचित्रांची स्पर्धा बनताना दिसतो. घर किती सजले, किती दिवे लावले, किती आकर्षक फोटो काढले यापेक्षा त्या दिव्यांच्या प्रकाशात आपण किती माणुसकी जपली, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे. एखाद्या वृद्ध व्यक्तीची विचारपूस करणे, गरजू व्यक्तीला मदत करणे, नाराज असलेल्या व्यक्तीशी संवाद साधणे, एखाद्या मुलाच्या शिक्षणासाठी हातभार लावणे किंवा एखाद्या एकाकी व्यक्तीला काही क्षणांची साथ देणे-हीदेखील दीपप्रज्वलनाचीच रूपे आहेत.

As we keep the lamp burning, let us also dispel the darkness within our minds!