स्तनपान आणि आयुर्वेद

– डॉ. किरण कातकाडे

ऑगस्ट महिन्याचा पहिला आठवडा आपण जागतिक स्तनपान सप्ताह (1 ते 7 ऑगस्ट) म्हणून साजरा करतो. पहिले सहा महिने फक्त स्तनपान आणि पुढील दोन वर्षे पूरक आहारासह स्तनपान. आई आणि बाळाच्या नात्यातील सर्वांत सुंदर, रेशमी धागा म्हणजे स्तनपान. निसर्गाने आईच्या रूपाने बाळाला दिलेली ही एक अनमोल भेट आहे. महर्षी चरक आणि सुश्रूत यांसारख्या महान ऋषींनी हजारो वर्षांपूर्वीच आयुर्वेदात स्तनपानाला एका तपश्चर्येचे आणि आईच्या दुधाला साक्षात अमृताचे स्थान दिले आहे.

स्तन्य द़ृष्टी म्हणजे काय आणि ती का होते?
आयुर्वेदानुसार, आईचे दूध (ज्याला ‘स्तन्य’ म्हटले जाते) बाळासाठी केवळ पोषण नसून, ती त्याची जीवनशक्ती असते. हे अमृत जर काही कारणांनी दूषित झाले तर मात्र बाळाच्या नाजूक प्रकृतीवर त्याचा थेट परिणाम होतो. आयुर्वेदात या संकल्पनेला ‘स्तन्य द़ृष्टी’ (आईचे दूध दूषित होणे) असे म्हटले आहे.
आई जे काही खाते, पिते किंवा जो विचार करते, त्या सर्वांचा अर्क तिच्या दुधात उतरत असतो. बाळंतपणानंतर जर मातेने अवेळी जेवण केले, अति तिखट, मसालेदार, आंबट किंवा शिळे अन्न खाल्ले किंवा ती सतत चिंता, राग, भीती आणि तणावात असेल तर तिच्या शरीरातील वात, पित्त आणि कफ हे त्रिदोष बिघडतात. हे बिघडलेले दोष आईच्या दुधालाही दूषित करतात. बाळ जेव्हा असे दूध पिते, तेव्हा त्याला विविध शारीरिक त्रास सुरू होतात.
जेव्हा आईच्या शरीरात वात वाढतो, तेव्हा दुधात थोडा फेस येतो आणि ते तुरट लागते. असे दूध प्यायल्याने बाळाच्या पोटात गॅस धरणे, पोट दुखणे किंवा बाळ अकारण रडत राहणे असे त्रास दिसतात.
आईच्या आहारातील उष्ण पदार्थांमुळे पित्त वाढते. यामुळे दूध थोडे पिवळसर आणि उष्ण होते. हे दूध प्यायल्याने बाळाला जुलाब लागणे, अंगावर लालसर पुरळ येते किंवा बाळाच्या शरीरात उष्णता वाढणे अशी
लक्षणे दिसतात.
गोड, जड आणि पचायला कठीण असे पदार्थ अतिप्रमाणात खाल्ल्याने कफ वाढतो. हे दूध खूप घट्ट आणि जड असते (पाण्यात टाकल्यास ते तळाला जाते). असे दूध बाळाला पचत नाही, ज्यामुळे बाळाला सर्दी, खोकला किंवा वारंवार दूध ओकण्याचा त्रास होतो.
स्तन्य शुद्धी आणि मातेची काळजी
बाळाला कोणताही त्रास होऊ नये, यासाठी आयुर्वेदाने ‘स्तन्य शोधन’ म्हणजेच दुधाची शुद्धी करण्याचे अत्यंत सोपे आणि नैसर्गिक उपाय सांगितले आहेत. आईने आपला आहार हलका आणि पचायला सोपा ठेवावा. वैद्यकीय सल्ल्याने औषधी वनस्पतींचा वापर केल्यास आईचे दूध पुन्हा शुद्ध आणि अमृतासमान होते.
बाळाला भरपूर आणि शुद्ध दूध मिळावे यासाठी मातेचा आहार सात्त्विक असावा. शतावरी, हळीव, खारीक, डिंक, साजूक तूप, जिरे आणि बडीशेप यांसारखे पदार्थ दुधाची गुणवत्ता आणि प्रमाण वाढवतात. ‘शतावरी कल्प’ तर मातृत्वासाठी निसर्गाने दिलेले एक वरदानच आहे.
सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, स्तनपान ही केवळ आईची जबाबदारी नाही, तर संपूर्ण कुटुंबाची आहे. मातेचे मन जितके प्रसन्न, आनंदी आणि तणावमुक्त असेल, तितके तिचे दूध बाळासाठी अमृताचे काम करेल. शारीरिक विश्रांतीसोबतच तिला मानसिक आधाराची नितांत गरज असते.
या जागतिक स्तनपान सप्ताहाच्या निमित्ताने, आपण सर्व मिळून प्रत्येक स्तनदा मातेला एक आनंदी, सुरक्षित आणि सकारात्मक वातावरण देण्याचा संकल्प करूया. कारण, हसर्‍या आणि निरोगी आईच्या कुशीतच उद्याची पिढी सुदृढ आणि बलवान घडत असते! चला, निरोगी पिढीसाठी स्तनपानाला प्रोत्साहन देऊया!

स्तनपानाचे अमूल्य फायदे
जगभरातील आरोग्य तज्ज्ञ आणि आयुर्वेद, दोघांच्याही मते स्तनपानाचे फायदे अफाट आहेत.

बाळासाठी फायदे :
पूर्ण पोषण : आईच्या दुधात बाळाच्या वाढीसाठी आवश्यक असणारे सर्व पोषक घटक योग्य प्रमाणात असतात.
रोगप्रतिकारशक्ती वाढते : आईच्या दुधामुळे बाळाच्या शरीरात नैसर्गिक रोगप्रतिकारक शक्ती निर्माण होते.
बुद्धिमत्ता आणि शारीरिक विकास : बाळाचा मेंदू व शारीरिक विकास होतो.
अतिसार, न्यूमोनियाचा धोका कमी होतो : बाळाला अनेक आजारांपासून संरक्षण मिळते.

मातेसाठी फायदे :
गर्भाशय लवकर पूर्ववत होते : बाळंतपणानंतर गर्भाशय मूळ स्थितीत येण्यास मदत होते.
कर्करोगाचा धोका कमी होतो : स्तन आणि गर्भाशयाच्या कर्करोगाचा धोका कमी होतो.
आई व बाळांमध्ये भावनिक जवळीक वाढते : यामुळे आई आणि बाळामधील मानसिक बंध अधिक घट्ट होतात.
आर्थिक बचत होते : कृत्रिम दूध आणि बाटल्यांच्या खर्चापासून सुटका होते.

Breastfeeding and Ayurveda