स्पर्धेच्याशर्यतीत हरवलेली माणुसकी!

– अनुराधा सोनवणे
‘कोण पुढे आणि कोण मागे’ या मानसिकतेने आयुष्य, समाज आणि देशाचा हिशेब कसा चुकतो? आजच्या जगात यशाची व्याख्या अनेकदा दुसर्‍यापेक्षा पुढे जाण्यात शोधली जाते. सोशल मीडिया, शिक्षण, करिअर, व्यवसाय, संपत्ती किंवा प्रसिद्धी-प्रत्येक क्षेत्रात तुलना आणि
स्पर्धेची भावना इतकी वाढली आहे की, आपण स्वतःचा प्रवासच विसरून जातो.

जेव्हा कोण पुढे आणि कोण मागे हा विचार केंद्रस्थानी येतो, तेव्हा सहकार्याची जागा स्पर्धा, समजुतीची जागा मत्सर आणि विकासाची जागा वर्चस्वाची इच्छा घेते. परिणामी, स्पर्धा प्रगतीचे साधन न राहता मानसिक तणावाचे कारण बनते.
व्यक्ती पातळीवर यामुळे असंतोष, न्यूनगंड, मत्सर, असुरक्षितता आणि मानसिक थकवा वाढतो. दुसर्‍याचे यश प्रेरणा वाटण्याऐवजी धोका वाटू लागते. माणूस स्वतःला घडवण्यापेक्षा स्वतःला सिद्ध करण्यात अधिक ऊर्जा खर्च करू लागतो. वाढते नैराश्य, चिंताग्रस्तता आणि असमाधानी मानसिकता यामागे ही तुलनात्मक जीवनशैली मोठ्या प्रमाणात कारणीभूत आहे.
या समस्येचे मूळ स्वतःची खरी ओळख विसरण्यात आहे. प्रत्येक व्यक्तीची क्षमता, परिस्थिती, प्रवास आणि योगदान वेगळे असते. जेव्हा आपण स्वतःचे सामर्थ्य ओळखतो, तेव्हा तुलना आपोआप कमी होते आणि
आत्मविश्वास वाढतो.
समाजातही ही मानसिकता विषारी रूप धारण करते. सहकार्य, संवेदनशीलता आणि सामूहिक हिताच्या जागी गटबाजी, द्वेष, ट्रोलिंग आणि असहिष्णुता वाढते. लोक समस्या सोडवण्याऐवजी एकमेकांना दोष देण्यात गुंतून पडतात.
संस्था आणि कंपन्यांमध्येही मूल्यनिर्मितीपेक्षा प्रतिस्पर्ध्याला हरवणे महत्त्वाचे ठरल्यास नवकल्पना, विश्वास आणि दीर्घकालीन विकास मागे पडतो. त्यातून ताण, अविश्वास आणि विषारी कार्यसंस्कृती निर्माण होते.
देशाच्या पातळीवरही आपण इतरांपेक्षा पुढे असले पाहिजे ही मानसिकता संतुलन गमावते. आर्थिक वाढीच्या शर्यतीत शिक्षण, पर्यावरण, मानसिक आरोग्य आणि सामाजिक विश्वास यांसारख्या मूलभूत मूल्यांकडे दुर्लक्ष होते. विकास दिसतो, पण समाधान आणि सामाजिक स्थैर्य कमी होत जाते.
खरी प्रगती दुसर्‍याला मागे टाकण्यात नसते. ती स्वतःच्या कालच्या रूपापेक्षा आज अधिक संवेदनशील, जबाबदार, समंजस आणि मानवी होण्यात असते.
जीवन ही शर्यत नाही; तो एक वैयक्तिक प्रवास आहे. स्पर्धा म्हणजे दुसर्‍याला हरवणे नव्हे, तर स्वतःच्या सर्वोत्तम क्षमतेपर्यंत पोहोचणे. कारण शेवटी आपण सगळे वेगवेगळ्या शर्यती धावत नसून, एका मोठ्या मानवी उद्देशाच्या प्रवासात सहप्रवासी आहोत.
‘कोण पुढे आणि कोण मागे’ ही स्पर्धा नाही; काय योग्य आहे हे ओळखून त्यानुसार जगणे हीच खरी स्पर्धा आहे. तेव्हाच आयुष्य, समाज आणि देशाचा हिशेब अचूक होतो.

Humanity lost in the race of competition!