पत्रं पुष्पं फलं तोयं : गणेशपूजेमागील निसर्ग तत्त्वज्ञान

भारतीय संस्कृतीमध्ये निसर्ग, अध्यात्म आणि आयुर्वेद यांचा अत्यंत सुरेख आणि प्रगल्भ संगम पाहायला मिळतो. भारतीय सण आणि उत्सव हे केवळ पारंपरिक कर्मकांड नसून, ती निसर्गाशी कृतज्ञता व्यक्त करण्याची आणि त्याच्याशी तादात्म्य पावण्याची एक अत्यंत विचारपूर्वक आखलेली पद्धत आहे. श्रीगणेशाच्या पूजेमध्ये वापरल्या जाणार्‍या विविध वनस्पती, पत्री, फुले आणि नैवेद्य या केवळ साध्या धार्मिक रूढी नसून, त्यामागे एक अत्यंत सखोल असे वैज्ञानिक, औषधी आणि जीवनदायी तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. गणरायाला वाहिली जाणारी एकवीस पत्री म्हणजे आपल्या सभोवतालच्या स्थानिक जैवविविधतेचे एक चालतेबोलते प्रदर्शनच होय.
गणेशाचे रूपच मुळी निसर्गाशी एकरूप झालेले आहे. गजमुख, सुपासारखे कान आणि विशाल उदर हे सर्व निसर्गातील भव्यतेचे प्रतीक आहे. अशा या निसर्गदेवतेला प्रसन्न करण्यासाठी आपल्या पूर्वजांनी कोणत्याही कृत्रिम किंवा केवळ बाह्य सौंदर्याने नटलेल्या गोष्टींची निवड केली नाही. त्यांनी निवड केली ती दूर्वा, शमी, रुई आणि आघाड्यासारख्या रांगड्या वनस्पतींची. यामागे बाह्य सौंदर्यापेक्षा अंतरंगातील गुणवत्तेला आणि उपयुक्ततेला महत्त्व द्यावे, हा मोठा जीवनविचार दडलेला आहे. देवपूजेच्या माध्यमातून माणसाने घराबाहेर पडावे, निसर्गात जावे, परिसरातील झाडे-झुडुपे ओळखावीत आणि त्यांचे औषधी गुणधर्म समजून घेऊन ते ज्ञान पुढच्या पिढीकडे सोपवावे, हा यामागचा अत्यंत दूरदृष्टीचा विचार होता. गणेशाला सर्वाधिक प्रिय असणार्‍या दूर्वांच्या मागे अनलासुर राक्षसाची एक अत्यंत रंजक पौराणिक कथा आहे. जगात हाहाकार माजवणारा अनलासुर राक्षसाला जेव्हा गणेशाने जिवंत गिळले, तेव्हा त्यांच्या अंगाची प्रचंड लाहीलाही होऊ लागली. कोणत्याही उपायाने हा दाह शांत होत नसताना 88 हजार ऋषींनी प्रत्येकी एकवीस दूर्वांच्या जुड्या गणरायाच्या मस्तकावर ठेवल्या आणि तो दाह लगेच शांत झाला. या कथेमागे दूर्वांचा अत्यंत महत्त्वाचा ’शीत’ म्हणजेच थंड गुणधर्म दडलेला आहे. आयुर्वे-दानुसार दूर्वा या पित्तशामक, मधुर आणि तिक्त कषाय रसाच्या आहेत. शरीरातील उष्णता कमी करणे, नाकातील रक्तस्त्राव थांबवणे आणि महिलांमधील अतिरिक्त रक्तस्त्रावाच्या समस्यांवर दूर्वा अत्यंत गुणकारी ठरतात. तसेच हरपीससारख्या आजारात लेपासाठी आणि शरीरावरील व्रण किंवा जखम लवकर भरून काढण्यासाठी दूर्वांचा उपयोग होतो. या पत्रीपूजेमध्ये आघाडा म्हणजेच ’अपामार्ग’ या अत्यंत सामान्य, माळरानावर दुर्लक्षित अवस्थेत उगवणार्‍या वनस्पतीला दिलेले स्थान अनेक गोष्टी नव्याने शिकवते. ’अप’ म्हणजे दूर करणे आणि ’मार्ग’ म्हणजे रस्ता. अर्थात, शरीरातील आणि जीवनातील दोष, अडथळे दूर करणारी वनस्पती असा याचा अर्थ होतो. एका गरीब भक्ताने अत्यंत श्रद्धेने रस्त्याच्या कडेला उगवलेली आघाड्याची पाने गणेशाला अर्पण केली आणि देवाने तो भाव प्रेमाने स्वीकारला, अशी लोककथा यामागे आहे. हा साधेपणा सामाजिक समतेचा एक अत्यंत सुंदर आणि विचार करायला लावणारा पैलू आहे. जास्वंदाचे लालभडक फूल हे गणेशाच्या
ऊर्जेचे आणि चैतन्याचे प्रतीक मानले जाते. जास्वंदीचा लाल रंग हा ’रजो’ गुणाचे प्रतीक असून, त्यात गणेशाचे तत्त्व आणि लहरी आकृष्ट करण्याची सर्वाधिक क्षमता असते. आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून जास्वंद ही शरीराला थंडावा देणारी वनस्पती असून, केसांच्या आरोग्यासाठी आणि हृदयविकारावर अतिशय उपयुक्त मानली गेली आहे. दुसरीकडे, कण्हेर या वनस्पतीकडे पाहिले तर ती मुळात उग्र आणि विषारी मानली जाते. मात्र, तिची लाल आणि पिवळी फुले गणेशाला अत्यंत प्रिय आहेत.
कण्हेर ही तीव्र आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही तग धरून राहणारी वनस्पती असल्याने तिच्याकडे चिकाटी, सातत्य आणि निश्चल भक्तीचे प्रतीक म्हणून पाहिले जाते. संकटातही भक्ती अढळ असावी, हा संदेश यातून मिळतो. पूजेच्या शेवटी अर्पण केला जाणारा मोदक हा केवळ एक नैवेद्य नसून ते आनंद आणि ज्ञानाचे मूर्तिमंत रूप आहे. ’मोद’ म्हणजे आनंद. मोदकाचा तळ विस्तृत असतो आणि तो वर निमुळता होत जातो. हे रूप अज्ञानाकडून ज्ञानाकडे जाणार्‍या प्रवासाचे आणि एकाग्रतेचे प्रतीक आहे. उकडीचा मोदक हा आयुर्वे-
दानुसार अत्यंत संतुलित आहाराचा उत्कृष्ट नमुना आहे. तांदळाची पिठी, रक्तवाढीस मदत करणारा गूळ, नैसर्गिक स्निग्धता देणारे खोबरे आणि पचनसंस्था सुरळीत ठेवणारे साजूक तूप यांचे हे मिश्रण वाफवून तयार केले जात असल्याने त्यातील सर्व पोषक घटक टिकून राहतात. पर्यावरणाचा र्‍हास होत असताना आणि स्थानिक वनस्पती नष्ट होत असताना, या पत्रीपूजेचे तत्त्वज्ञान आपल्याला शिकवते की, निसर्गात कोणतीही गोष्ट टाकाऊ किंवा क्षुल्लक नसते. निसर्गाच्या साखळीत प्रत्येक जिवाचे, प्रत्येक पाना-फुलाचे एक विशिष्ट प्रयोजन आहे. गणेशपूजेच्या निमित्ताने केवळ एक यांत्रिक उपचार न करता, या वनस्पतींमागील विज्ञान, त्यांचे औषधी महत्त्व आणि निसर्गाविषयीची कृतज्ञता आपण खर्‍या अर्थाने समजून घेतली, तर तो केवळ एक धार्मिक सण न राहता खर्‍या अर्थाने निसर्गोत्सव आणि ज्ञानोत्सव ठरेल.

Leaves Flowers Fruits: The Nature Philosophy Behind Ganesha Worship