दमदार अभिनय आणि प्रभावी संवादफेक यांचा मिलाफ साधून मराठी व हिंदी चित्रपट रसिकांच्या मनावर अधिराज्य करणारे
ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवार, दि. 8 ऑक्टोबर रोजी वयाच्या 75 व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले. रुग्णालयात उपचारांना प्रतिसाद न देता त्यांनी अचानक एक्झिट घेतली. नानांनी आपल्या
प्रदीर्घ कारकिर्दीत अभिनयाची एक वेगळी शैली निर्माण केली. गंभीर आणि संवेदनशील भूमिकांपासून विनोदी आणि खलनायकी भूमिकांपर्यंत त्यांनी विविध व्यक्तिरेखा साकारल्या. प्रभावी संवादफेक, सहज अभिनय आणि वैशिष्ट्यपूर्ण शैलीमुळे त्यांनी प्रेक्षकांच्या मनात अढळ स्थान निर्माण केले होते. साधेपणा आणि आपुलकी ही त्यांच्या स्वभावाची खास वैशिष्ट्ये होती.लोकप्रियतेच्या शिखरावर असूनही नानांचे पाय नेहमी जमिनीवर राहिले. चित्रपटांत त्यांची भूमिका प्रसंग व संवादांना साजेशी राहिली. वास्तव जीवनात त्यांनी साधेपणाला महत्त्व दिले. देशातील राजकीय, सामाजिक व सांस्कृतिक परिस्थितीची त्यांना जाणीव होती. याच परिस्थितीशी अनुरूप असे संवाद त्यांच्या वाट्याला आले, त्या संवादांना त्यांनी न्याय दिला आणि ते सर्वच संवाद चित्रपटरसिकांसह सर्वसामान्यांच्या डोक्यांत फिट्ट बसले. सन 1994 च्या ‘क्रांतिवीर’ चित्रपटातील ‘आ गए मेरी मौत का तमाशा देखने’ हा संवाद सर्वसामान्यांना भावणारा ठरला. ‘ये मुसलमान का खून है, ये हिंदू का खून है… बता इसमें मुसलमान का कौन सा और हिंदू का कौन सा?’ हा त्याच चित्रपटातील संवाद समाजातील धर्मांधतेवर आसूड ओढणारा ठरला. ‘क्रांतिवीर’मधीलच ‘सौ में से अस्सी बेईमान, फिर भी मेरा देश महान!’ हा संवाद खोट्या देशभक्तीवर प्रहार करणारा होता. सर्वसामान्यांना भावणार्‍या
यशवंत (1997) चित्रपटातील ‘एक मच्छर आदमी को हिजड़ा बना देता है…’ हा संवाद लोकप्रिय झाला. 1993 च्या तिरंगा चित्रपटातील ‘मराठा मारता है या मरता है’ हा संवाद नानांच्या मराठीपणाची ओळख करून देणारा आहे. 1989 च्या परिंदा चित्रपटातील ‘धंदे में कोई किसी का भाई नहीं, कोई किसी का बेटा नहीं’ हा संवाद सर्वसामान्यांना व्यवहाराची जाणीव करून देणारा ठरला. ‘हम सब सिस्टम का हिस्सा हैं, सिस्टम डिसाइड करता है, अपुन फॉलो करता है’ हा 2004 च्या ‘अब तक छप्पन’ चित्रपटातील संवाद व्यवस्थेला उघडे पाडणारा ठरला आणि तो आजही कुठेतरी लागू पडणारा आहे. ‘ये शरीफ लोग बहुत बदमाश होते हैं, शराफत की ज़ुबान नहीं समझते हैं’ हा 2007 च्या वेलकम चित्रपटातील संवाद समाजातील असमानतेवर आणि लोकांच्या प्रवृत्तीवर अचूक बोट ठेवणारा आहे. याच चित्रपटातील ‘भगवान का दिया हुआ सबकुछ है… दौलत है, शोहरत है, इज्जत है’ हा संवाद सर्वसामान्यांना भावला. मराठी चित्रपटांतही नानांचे संवाद याच शैलीतच होते. ‘सामना’ चित्रपटात त्यांच्या तोंडी असलेला ‘राया, तुम्ही जे करताय ना ते राजकारण नाही, तो धंदा आहे धंदा!’ हा संवाद राजकारण आणि धंदा यांतील फरक सांगणारा ठरला. चंदेरी दुनियेत राहूनही नाना पाटेकर वेगळे होते. पडद्यावर कडक, आक्रमक आणि करडी व्यक्तिरेखा साकारणारे नाना आतून नारळातील खोबर्‍यासारखे मऊ, रसाळ आणि संवेदनशील होते. पडद्यावरची त्यांची संवादफेक थेट काळजाला भिडणारी होती, पण खर्‍या आयुष्यात त्यांनी वास्तवाचे भान ठेवले. सत्य आहे ते अत्यंत निर्भीडपणे मांडण्याचा अनोखा बाणा त्यांनी आयुष्यभर जपला आणि हाच निर्भीडपणा त्यांच्या चित्रपटांतूनही दिसला. सिंहासन चित्रपटात ते राजकीय व्यवस्थेवर संवादातून थेट प्रहार करतात, ‘या देशात गरिबी हटणार नाही, कारण गरिबी हटली तर राजकारण्यांची दुकानं बंद होतील’ हा संवाद आजही तितकेच लागू पडणारे वास्तव आहे. नटसम्राटमधील ‘कुणी घर देता का घर? एका वादळाला राहण्यासाठी कुणी घर देता का घर?’ हा संवाद आजही सहज लोकांच्या तोंडी येतो. महाराष्ट्रात 2015 च्या मे-जून महिन्यात भयंकर दुष्काळ पडला होता, गोव्यातही दुष्काळसदृश स्थिती होती आणि शेतकर्‍यांच्या आत्महत्या वाढल्या होत्या. त्या वेळी नाना पाटेकर यांना एक नवीन लक्झरी कार घ्यायची होती आणि त्यासाठी त्यांनी दीड कोटी रुपये जमा केले होते. एके दिवशी संध्याकाळी घरात टीव्ही पाहत असताना शेतकरी आत्महत्येची बातमी आली आणि एका शेतकरी कुटुंबाची मुलाखत सुरू होती. त्या महिलेच्या चेहर्‍यावरील दुःख आणि भूक पाहून नाना हादरले आणि आपण कार का खरेदी करावी? असा प्रश्न त्यांना पडला. त्यांनी कार खरेदीचा बेत रद्द केला. त्यांनी मकरंद अनासपुरे यांना सोबत घेऊन आत्महत्या केलेल्या शेतकर्‍यांच्या कुटुंबीयांना मदत करण्याचा निर्णय घेतला. ज्या एक हजार शेतकर्‍यांनी जीवन संपवले, त्यांच्या कुटुंबीयांना प्रत्येकी 15 हजार रुपयांचा धनादेश देण्याचे ठरले आणि एक हजार कुटुंबांना प्रत्येकी 15 हजार रुपये दिल्यानंतर दीड कोटी रुपये संपले. नाना आणि मकरंद यांची 1994 पासून ओळख होती आणि दोघे ऑगस्ट-सप्टेंबर 2015 मध्ये एकत्र गावागावांत जाऊन आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांना भेटले. प्रत्येकी 15 हजार रुपये, ब्लँकेट, साडी-चोळी आणि मेडिकल किट अशी मदत त्यांनी दिली. फक्त काही कुटुंबांना मदत करून चालणार नाही, हे लक्षात आल्यावर मोठ्या प्रमाणात आणि सतत काम करण्यासाठी संस्था हवी, हे दोघांच्या लक्षात आले. म्हणून त्या दोघांनी मिळून सप्टेंबर 2015 मध्ये पुण्यात धर्मादाय सहआयुक्त कार्यालयात नोंदणी करून नाम फाउंडेशन ही संस्था सुरू केली. संस्था सुरू केल्यानंतर दोनच आठवड्यांत साडेसहा कोटी रुपये जमा झाले. संस्थेने आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांना आर्थिक मदत दिली, झाडे लावली, शेतकर्‍यांसाठी मार्गदर्शन केंद्रे, कृषी केंद्रे आणि रोजगार केंद्रे सुरू केली, धोंदलगाव आणि आमला ही दोन गावे दत्तक घेतली. परभणी जिल्ह्यातील झरी गावात लोकसहभागातून जलसंधारणाची कामे केली. जुने कालवे दुरुस्त केले, बंधारे बांधले, तलावांचे खोलीकरण केले आणि भूगर्भजलाची पातळी वाढवली. 2015 मध्ये दुष्काळग्रस्तांसाठी नानांनी केलेले काम लक्षात राहणारे आहे. महाराष्ट्राच्या बिनधास्त कलावंताने दुष्काळी स्थितीत गोव्यात या दुनियेचा निरोप घेतला. ‘आपल्या सर्वांना एक ना एक दिवस जायचेच आहे’ असे नाना पाटेकर पणजीतील एका कार्यक्रमात 4 ऑक्टोबर रोजी म्हणाले होते.
Natsamrat Nana’s exit