स्क्रीन, स्ट्रेस आणि सोशल मीडिया

जनरेशन झेड (Gen Z) च्या मानसिक आरोग्याची आव्हाने आणि उपाय

हातात अत्याधुनिक स्मार्टफोन, डोळ्यांवर चकाकणारा स्क्रीनचा प्रकाश, चेहर्‍यावर कृत्रिम हास्य असणारा, पण आतून एका अनामिक भीतीने आणि एकटेपणाने पोखरलेला तरुण… हे आजच्या ’जनरेशन झेड’चे प्रातिनिधिक चित्र बनत चालले आहे. 1997 ते 2012 दरम्यान जन्मलेली ही पिढी इतिहासातील सर्वांत तंत्रज्ञानस्नेही आणि हुशार पिढी मानली जाते. संपूर्ण जग त्यांच्या एका क्लिकवर उपलब्ध आहे; परंतु या आभासी जगाच्या झगमगाटात या पिढीचे मानसिक आरोग्य मात्र कमालीच्या अंधारात चाचपडत आहे. वरवर पाहता सर्वकाही परफेक्ट वाटणार्‍या या तरुणाईच्या मनात लाइक्स, कमेंट्स आणि भविष्याच्या अनिश्चिततेने एक प्रचंड वादळ निर्माण केले आहे. म्हणूनच आज या पिढीच्या मानसिक आरोग्याची आव्हाने केवळ समजून घेणेच नव्हे, तर त्यावर उघडपणे बोलणे, ही काळाची गरज बनली आहे.

जनरेशन झेडच्या मानसिक तणावाची प्रमुख कारणे आजच्या तरुणाईच्या मानसिक तणावाचे मूळ केवळ त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात नसून, त्यांच्या अवतीभवती असलेल्या आभासी आणि सामाजिक वातावरणात आहे. या तणावामागील प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत :

सोशल मीडिया आणि आभासी जग :
जनरेशन झेड ही सोशल मीडियाच्या युगातच मोठी झाली आहे. इन्स्टाग्राम, स्नॅपचॅट यांसारख्या प्लॅटफॉर्म्सवर सतत इतरांचे ’परफेक्ट’ आणि आनंदी आयुष्य पाहायला मिळते. यातूनच ‘FOMO’ (Fear of Missing Out- काहीतरी सुटून जाण्याची भीती) जन्माला येतो. इतरांच्या तुलनेत आपले आयुष्य किती नीरस आहे, ही भावना तरुणांना आतून पोखरत राहते, तसेच
स्वतःचा आनंद आणि आत्मविश्वास हा फोटोंना मिळणार्‍या ’लाइक्स’ आणि ’कमेंट्स’वर अवलंबून राहिल्यामुळे एक प्रकारची मानसिक परावलंबिता निर्माण होते.

 भविष्याची आणि करिअरची तीव्र चिंता :
आजच्या काळात स्पर्धा गगनचुंबी झाली आहे. शिक्षणाच्या अफाट संधी आणि करिअरचे शेकडो पर्याय उपलब्ध असले, तरी त्यामुळे एक प्रकारचा संभ्रम निर्माण होतो, ज्याला ‘Choice Paralysis’ म्हणतात. वाढती महागाई, बेरोजगारी आणि बदलत्या तंत्रज्ञानामुळे (उदा. एआयचा वाढता प्रभाव) आपले भविष्य सुरक्षित राहील का, या चिंतेने आजचा तरुण सतत तणावाखाली वावरत असतो.

सायबर बुलिंग आणि ऑनलाइन ट्रोलिंग :
आजकाल भांडणे किंवा अपमान केवळ चार भिंतींच्या आड होत नाहीत, तर ते डिजिटल पडद्यावर जगासमोर उघडपणे होतात. एखाद्या पोस्टवर आलेली नकारात्मक कमेंट किंवा ऑनलाइन होणारी थट्टा (Trolling) तरुणांच्या संवेदनशील मनाला थेट तडे देते. या डिजिटल छळामुळे अनेक तरुण नैराश्याचा शिकार बनतात.

माहितीचा अतिरेक :
इंटरनेटमुळे जगाच्या पाठीवर घडणार्‍या चांगल्या-वाईट घटना सेकंदाच्या आत या पिढीपर्यंत पोहोचतात. युद्ध, हवामान बदल (Climate Change), आर्थिक मंदी आणि गुन्हेगारी यांसारख्या नकारात्मक बातम्यांचा सतत भडिमार झाल्यामुळे या पिढीमध्ये जगाविषयी एक प्रकारची असुरक्षितता आणि भीतीची भावना निर्माण होते.

मानसिक आरोग्याच्या समस्यांची प्रमुख लक्षणे :
बर्‍याचदा तरुण आपल्या भावना उघडपणे व्यक्त करत नाहीत, पण त्यांच्या वागण्या-बोलण्यातून मानसिक तणावाची लक्षणे स्पष्ट दिसू शकतात.
ही लक्षणे वेळीच ओळखणे गरजेचे आहे :

शारीरिक आणि वर्तनातील बदल :
मुलांच्या झोपेच्या सवयींमध्ये अचानक बदल होणे जसे की, रात्रभर जागणे किंवा दिवसभर झोपून राहणे (अनिद्रा). याशिवाय, भुकेवर परिणाम होणे.काही तरुण तणावामुळे खूप जास्त खातात (Stress Eating), तर काही जेवण पूर्णपणे टाळतात.

भावनिक अस्थिरता :
छोट्या-छोट्या गोष्टींवरून चिडचिड करणे, राग अनावर होणे किंवा विनाकारण रडू येणे. पूर्वी ज्या गोष्टींमध्ये आनंद मिळायचा (उदा. छंद, मित्र), त्या गोष्टींमधील रस अचानक कमी होणे आणि सतत उदास राहणे.

सामाजिक अलिप्तता :
प्रत्यक्ष जगातील मित्र आणि कुटुंबापासून स्वतःला पूर्णपणे दूर करून घेणे. दिवसभर स्वतःला खोलीत कोंडून घेणे आणि केवळ स्क्रीनच्या विश्वात गुंतून राहणे, हे गंभीर मानसिक तणावाचे लक्षण असू शकते.

सकारात्मक उपाय आणि मार्गदर्शक तत्त्वे :
जनरेशन झेडला या मानसिक दलदलीतून बाहेर काढण्यासाठी काही सोपे आणि व्यावहारिक उपाय करणे अत्यंत गरजेचे आहे.

डिजिटल डिटॉक्स आणि स्क्रीन टाइमवर नियंत्रण :
सोशल मीडियाचा वापर पूर्णपणे बंद करणे शक्य नसले, तरी त्यावर मर्यादा घालणे शक्य आहे. दिवसातून किमान एक-दोन तास (विशेषतः रात्री झोपण्यापूर्वी आणि सकाळी उठल्यानंतर) स्क्रीनपासून पूर्णपणे दूर राहण्याचा नियम बनवावा.

शारीरिक सक्रियता आणि सजगता :
व्यायाम, योगासने किंवा रोज किमान तीस मिनिटे मैदानी खेळ खेळल्याने शरीरात ’एन्डॉर्फिन’(Endorphins) सारखी आनंदी हार्मोन्स तयार होतात, जे तणाव कमी करतात. ध्यान (चशवळींरींळेप) केल्याने मनाची एकाग्रता वाढते आणि नकारात्मक विचार दूर होतात.

भावनांना वाट करून देणे :
मनातील भीती, चिंता किंवा राग दाबून ठेवण्याऐवजी तो व्यक्त करायला शिका. यासाठी रोजनिशी लिहिणे (Journaling), चित्रकला, संगीत किंवा विश्वासू मित्राशी मनापासून बोलणे खूप फायदेशीर ठरते.

व्यावसायिक मदत घेण्यास संकोच न बाळगणे :
जर तणाव नियंत्रणाबाहेर जात असेल, तर मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. शारीरिक आजारासाठी डॉक्टरांकडे जाणे जितके सामान्य आहे तितकेच मानसिक आजारासाठी थेरपिस्टकडे जाणे सामान्य मानले पाहिजे. पालकांची भूमिका ’जनरेशन झेड’च्या मानसिक आरोग्याला सावरण्यात पालकांची भूमिका सर्वांत महत्त्वाची आहे. बदलत्या काळानुसार पालकांनीही आपल्या दृष्टिकोनात बदल करणे गरजेचे आहे.

निवाडा न करता ऐकणे :
जेव्हा मुले त्यांच्या समस्या किंवा चिंता पालकांसमोर मांडतात, तेव्हा ’मुळात मोबाइल फोनमुळेच हे सगळे घडते आहे’ असे म्हणून त्यांच्या भावना उडवून देऊ नका. मुलांना दोष देण्याऐवजी त्यांचे म्हणणे शांतपणे आणि सहानुभूतीने ऐकून घ्या.

सुरक्षित वातावरण देणे :
घरात असे वातावरण असावे, जिथे मुलांना अपयशाची किंवा ओरडा खाण्याची भीती वाटणार नाही. पालकांनी त्यांच्या काळातील स्पर्धा आणि आजच्या काळातील गळेकापू स्पर्धा यांमधील फरक समजून घेतला पाहिजे. मुलांना त्यांच्या मानसिक संघर्षात तुमचे पूर्ण समर्थन आहे, हा विश्वास देणे गरजेचे आहे.

समारोप :
जनरेशन झेड ही आजवरची सर्वांत हुशार, सर्जनशील (Creative) आणि नवनवीन गोष्टींचा स्वीकार करणारी पिढी आहे. त्यांच्याकडे जगाला बदलण्याची अफाट क्षमता आहे. परंतु या क्षमतेला योग्य दिशा देण्यासाठी त्यांचे मानसिक स्वास्थ्य उत्तम असणे अत्यंत आवश्यक आहे. मानसिक आरोग्य ही लपवण्याची किंवा लाजेची गोष्ट नसून, त्यावर उघडपणे बोलण्याची गरज आहे. आजची तरुणाई जेव्हा स्क्रीनच्या आभासी जगातून बाहेर पडून वास्तवाशी जोडली जाईल आणि समाज त्यांना समजून घेईल तेव्हाच त्यांच्या मनातील हे वादळ शांत होईल. चला तर मग, या ‘डिजिटल’ पिढीला ‘इमोशनल’ साथ देऊया आणि त्यांच्या मानसिक आरोग्याचा आदर करूया!

Screens, Stress, and Social Media

Sheetal Nagpure

शीतल नागपुरे या गांवकरी मध्ये डिजिटल विभागात कार्यरत असून, १ वर्षापासून ऑनलाइन वृत्त संकलनाचे काम करत आहेत. त्या पदवीधर असून, त्यांना वाचनाची आवड आहे.