भारताच्या प्रगतीचे निःशब्द शिल्पकार- अभियंते

दरवर्षी 15 सप्टेंबरला भारतात अभियंता दिन साजरा केला जातो. हा दिवस सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा केला जातो अशा महान अभियंत्याची आठवण करून देणारा, ज्यांचे कार्य आजही प्रेरणादायी आहे. सिंचनव्यवस्था, पूरनियंत्रण, जलपुरवठा व राष्ट्रनिर्मितीच्या क्षेत्रात त्यांनी दिलेले योगदान अतुलनीय आहे. अभियांत्रिकी ही केवळ नोकरी किंवा व्यावसायिकता नसून समाजाप्रति असलेली जबाबदारी आहे, याची त्यांचे आयुष्य जिवंत साक्ष देत राहते.
1861 मध्ये जन्मलेले सर विश्वेश्वरय्या साध्या कुटुंबातून उठून जगातील महान अभियंत्यांपैकी एक झाले. हैदराबादमधील पूरनियंत्रणाची अभिनव प्रणाली, कर्नाटकमधील कृष्णराज सागर धरण व जलव्यवस्थापनाच्या त्यांच्या संकल्पना यांनी शेतीला आणि उद्योगांना नवे रूप दिले. फक्त प्रकल्प नव्हे, तर औद्योगिक विकासाची पायाभरणी, नियोजित अर्थकारणाचा पुरस्कार आणि तांत्रिक स्वावलंबनाचा आग्रह या त्यांच्या दृष्टिकोनामुळे देशाचा विकासमार्ग ठरला. या अमूल्य कार्याबद्दल त्यांना 1955 मध्ये ‘भारतरत्न’ देऊन गौरविण्यात आले.
धरणांपासून डिजिटल युगापर्यंत
अभियंता दिन फक्त एका महापुरुषाला वंदन करण्यापुरता मर्यादित नाही. तो आजच्या अभियांत्रिकीच्या व्यापकतेलाही मान्यता देणारा आहे. पूर्वी पूल, धरणे व कालवे यापुरता मर्यादित असलेला हा व्यवसाय आता डिजिटल पायाभूत सुविधा, जैवतंत्रज्ञान, नॅनोतंत्रज्ञान, अंतराळ संशोधन, रोबोटिक्स आणि नवीकरणीय ऊर्जा अशा असंख्य क्षेत्रांत विस्तारला आहे. भारताच्या प्रगतीचे सूत्र हे अभियंत्यांच्या कौशल्याशी निगडित आहे. देशभर झपाट्याने वाढणारे मेट्रो मार्ग, वेगवान महामार्ग आणि एक्स्प्रेस-वे, इस्रोचे चांद्रयान व मंगळयान, तसेच आयटी व डिजिटल क्रांती या सर्व यशकथा त्यांच्या कल्पकतेची देणगी आहेत. जगातील सर्वांत उंच रेल्वे पूल-चिनाब पूल, हिमालयाखालील अटल बोगदा, स्टॅच्यू ऑफ युनिटी ही आधुनिक भारताची नवनिर्मिती अभियंत्यांच्या घामातून साकार झालेली आहेत. आज अभियांत्रिकी केवळ भौतिक रचनांपुरते मर्यादित नाही. भारत हरित तंत्रज्ञानात सौर, वारा व हायड्रोजन ऊर्जेत वेगाने पुढे जात आहे. आरोग्य क्षेत्रात जैववैद्यकीय अभियंते स्वस्त उपकरणे व टेलिमेडिसिनची निर्मिती करत आहेत. डिजिटल अर्थव्यवस्थेत भारतीय सॉफ्टवेअर अभियंते व डेटा सायंटिस्ट जगात अग्रभागी आहेत.
व्यवसायासमोरील आव्हाने आनंद साजरा करताना आव्हानांकडेही दुर्लक्ष होता कामा नये. शहरीकरणाचा वेग विद्यमान पायाभूत सुविधांवर ताण टाकत आहे. हवामान बदल, पर्जन्यमान व पाण्याचे स्वरूप बदलत आहे, ज्यामुळे अभियंत्यांना नवे शाश्वत उपाय शोधावे लागत आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता व स्वयंचलन पारंपरिक कौशल्यांना मागे टाकत आहेत. नवीन पिढीतील अभियंत्यांना तांत्रिक ज्ञानासोबतच चिकित्सक विचारसरणी, नैतिकता व अनुकूलता अंगीकारावी लागेल. यासोबतच ब्रेन ड्रेन ही समस्या कायम आहे. जगभर भारतीय अभियंते झळकत असले तरी देशांतर्गत उद्योगांना कौशल्यपूर्ण मनुष्यबळाची कमतरता भासते. संशोधन व नवकल्पनांना चालना देऊन त्यांना भारतात संधी देणे ही मोठी गरज आहे. त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे अभियंता शिक्षणालाच बदलाची आवश्यकता आहे. खरा अभियंता दिन तेव्हाच सार्थ ठरेल, जेव्हा आपल्या संस्था पदवीधर नव्हे, तर समस्यांचे समाधान करणारे अभियंते घडवतील.
नैतिकतेचा धागा
अभियांत्रिकी ही केवळ तांत्रिक कामगिरी नसून एक नैतिक ध्येय आहे. निकृष्ट रचना कोसळणे, पर्यावरणाचा र्‍हास, नफा मिळवण्यासाठीचे तडजोडी या घटनांनी जबाबदार अभियांत्रिकीचे महत्त्व अधोरेखित होते. प्रत्येक प्रकल्प मग तो पूल असो, रस्ता असो वा डिजिटल प्रणाली हा शाश्वततेच्या धाग्याशी बांधलेला पाहिजे. भविष्य सुरक्षित करण्यासाठी आजची निर्मिती पर्यावरणाशी सुसंगत असणे अत्यावश्यक आहे. सर विश्वेश्वरय्या यांनीच एकदा सांगितले होते : ‘काम हेच पूजेसमान आहे. वेळ वाया घालवू नका; तेच जीवनाचे खरे भांडवल आहे.’ आजच्या काळात हे तत्त्व तितकेच आवश्यक आहे जितके त्यांच्या काळात होते.
अभियंत्यांच्या आयुष्यातील आणखी एक महत्त्वाचे आव्हान म्हणजे कुटुंब व कामातील समतोल राखणे. मोठमोठ्या प्रकल्पांच्या अंतिम मुदती, दीर्घकाळ चालणारी बांधकामे, आकस्मिक साइट इन्स्पेक्शन किंवा सततचे दौरे यामुळे अभियंत्यांना घरच्यांसोबत वेळ घालवणे अवघड होते. परिणामी कौटुंबिक जीवनावर परिणाम होतो, तणाव वाढतो आणि अनेकदा वैयक्तिक नातेसंबंध ताणले जातात. कुटुंबाला वेळ देता न आल्याने अभियंते अपराधीपणाची भावना अनुभवतात. या समस्येवर उपाय म्हणून संस्थांनी लवचिक कामकाज पद्धती, ऑनलाइन समन्वय साधने, सुट्ट्यांचे योग्य नियोजन व मानसिक आरोग्यासाठी समुपदेशन कार्यक्रम उपलब्ध करून द्यायला हवेत. स्वतः अभियंत्यांनीही प्राधान्यक्रम ठरवून कुटुंबासाठी वेळ काढण्याची सवय अंगीकारणे आवश्यक आहे.
पुढील वाटचाल
भारत आज एका निर्णायक टप्प्यावर उभा आहे. कार्बन न्यूट्रॅलिटी, जलसुरक्षा, स्मार्ट सार्वजनिक वाहतूक वा एआयचा जबाबदार वापर या सर्व ध्येयांमध्ये अभियंते केंद्रस्थानी असतील. भविष्यातील अभियंता फक्त तांत्रिक नव्हे, तर सामाजिक भान असलेला असला पाहिजे. ग्रामीण भारतासाठी सिंचन, निवास व ऊर्जा यामधील स्वस्त नवकल्पना अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.
अभियंता दिन म्हणजे फक्त दिनदर्शिकेवरील तारीख नाही. तो भूतकाळातील कामगिरीची आठवण करून देणारा, वर्तमानातील जबाबदार्‍यांची जाणीव करून देणारा आणि भविष्यातील शक्यता दाखवणारा दिवस आहे. सर विश्वेश्वरय्या यांना वंदन करणे म्हणजे त्यांच्या उत्कृष्टतेची व सेवाभावाची परंपरा पुढे नेण्याची शपथ घेणे होय.

The Silent Architects of India’s Progress—Engineers