गटबाजी जिंकते… आणि संस्था हरते!

– प्रशांत पोतदार

एका कार्यालयात एक नवीन अधिकारी रुजू झाला. त्याच्या मनात उत्साह होता, काम करण्याची जिद्द होती आणि संस्थेसाठी काहीतरी चांगले घडवण्याची तळमळ होती. पण काही दिवसांतच त्याच्या लक्षात आले की, येथे कामापेक्षा गट महत्त्वाचे आहेत. कोण कोणाच्या गटात आहे, कोण कुणासोबत बसतो, कोणाची बाजू घेतो, यावरच अनेक गोष्टी ठरत होत्या. हळूहळू त्यालाही सल्ले मिळू लागले, एकट्याने राहू नकोस, एखाद्या गटात सामील हो. नाहीतर इथे टिकणे कठीण जाईल. तो संभ्रमात पडला. आपल्या प्रामाणिक कामावर विश्वास ठेवायचा की एखाद्या गटाच्या छत्राखाली सुरक्षित राहायचे?
ही कथा एका व्यक्तीची नाही. अनेक कार्यालयांत, संस्थांत आणि संघटनांत असे प्रसंग दररोज घडत असतात. काम करणारे लोक नकळत गटांच्या चौकटीत अडकतात. मग निर्णय गुणवत्ता पाहून होत नाहीत; ते ‘आपला माणूस’ की ‘दुसर्‍या गटाचा’ यावर ठरू लागतात.
गटबाजी ही कोणत्याही एका कार्यालयाची, संस्थेची किंवा व्यक्तीची समस्या नाही. ती एक मानसिकता आहे. ती तेव्हा जन्म घेते, जेव्हा सत्यापेक्षा संबंध, गुणवत्तेपेक्षा गट आणि कर्तव्यापेक्षा स्वार्थ मोठा वाटू लागतो. सुरुवातीला ती अगदी किरकोळ वाटते. काही जण एकत्र येतात, काहींना दूर ठेवले जाते, काहींना जास्त महत्त्व दिले जाते. पण हळूहळू हीच प्रवृत्ती संस्थेच्या संस्कृतीचा भाग बनते आणि तेव्हाच अधोगतीची खरी सुरुवात होते.
आपण अनेकदा म्हणतो, व्यवस्था बिघडली आहे. पण व्यवस्था म्हणजे नेमकं कोण? ती चार भिंती नाहीत, फाईली नाहीत, खुर्च्या नाहीत. व्यवस्था म्हणजे आपणच. आपल्या विचारांनी, आपल्या वागण्याने आणि आपल्या निर्णयांनीच कोणत्याही संस्थेचं भविष्य घडतं किंवा बिघडतं. म्हणून बदलाची सुरुवात नेहमी स्वतःपासूनच व्हावी लागते.
संस्थेतील प्रत्येक कर्मचार्‍याने हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, त्याला मिळालेली खुर्ची ही कोणत्याही गटाची मालमत्ता नसते. ती समाजाने दिलेली जबाबदारी असते. त्या खुर्चीवर बसताना आपण घेतलेली शपथ ही व्यक्ती, गट किंवा विचारधारा यांच्याशी नसते; ती आपल्या कर्तव्याशी आणि जनहिताशी असते. जेव्हा ही जाणीव विसरली जाते, तेव्हा गटबाजी हळूहळू कर्तव्यावर विजय मिळवू लागते.
इतिहास सांगतो, कोणतीही संस्था बाहेरच्या शत्रूंनी आधी नष्ट झालेली नाही; ती आधी आतील मतभेद, अहंकार, स्वार्थ आणि गटबाजीने पोखरली गेली. बाहेरून दिसणार्‍या भेगा आधी मनात पडतात आणि मग त्या भिंतींवर उमटतात. एकदा विश्वास तुटला की नियमही कमकुवत पडतात आणि प्रशासनही असहाय्य वाटू लागते.
संस्थेचा विकास हा केवळ निधी, इमारती किंवा आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे होत नाही. तो परस्पर विश्वास, पारदर्शकता, गुणवत्तेचा सन्मान आणि सामूहिक जबाबदारी यामुळे होतो. ज्या संस्थेत मतभेदांना स्थान असते, पण मनभेदांना नाही, ती संस्था दीर्घकाळ टिकते. मात्र, जिथे गट महत्त्वाचा आणि गुण दुय्यम ठरतात, तिथे प्रगतीचा वेग थांबतो. आज गरज आहे ती नवीन गट निर्माण करण्याची नाही, तर विश्वास निर्माण करण्याची. कारण पदे बदलतील, चेहरे बदलतील, काळ बदलेल; पण आपल्या कृतींची नोंद प्रत्येक संस्थेच्या इतिहासात कायम राहील. गटबाजी काही काळ जिंकू शकते; पण संस्था हरली, तर शेवटी प्रत्येकजण हरतो. आणि संस्था वाचली, तर त्यात प्रत्येकाचा विजय असतो.
आज प्रश्न एवढाच नाही की आपल्या संस्थेत गटबाजी आहे की नाही; खरा प्रश्न असा आहे की त्या गटबाजीत माझाही नकळत सहभाग तर नाही ना? संस्था ही इमारतींनी, नियमांनी किंवा पदांनी मोठी होत नाही. ती मोठी होते तिथे काम करणार्‍या माणसांच्या विचारांनी, परस्परांवरील विश्वासाने आणि एकमेकांच्या यशात आनंद मानण्याच्या वृत्तीने. ज्या दिवशी विश्वास कमी होतो, त्या दिवशी गट निर्माण होतात. गट निर्माण झाले की संवाद संपतो. संवाद संपला की संशय सुरू होतो. आणि संशय वाढला की संस्थेचा आत्माच हळूहळू मरू लागतो.
आपण अनेकदा बदलाची अपेक्षा इतरांकडून करतो. वरिष्ठ बदलले पाहिजेत, सहकारी बदलले पाहिजेत, व्यवस्था बदलली पाहिजे-असे म्हणत राहतो. पण स्वतःच्या मनात डोकावून पाहण्याचे धाडस किती जण करतात? प्रत्येक बदलाची सुरुवात आरशात दिसणार्‍या चेहर्‍यापासून होते. आपण स्वतः बदललो, तर आपल्या वागण्यातून वातावरण बदलू लागते. एक सकारात्मक शब्द, एक प्रामाणिक कृती, एक निःस्वार्थ निर्णय आणि एकमेकांवर ठेवलेला विश्वास-यातून कोणतीही संस्था पुन्हा उभी राहू शकते.
आजही वेळ गेलेली नाही. आपण प्रत्येकाने स्वतःच्या मनातला अहंकार, मत्सर आणि गटबाजीचा मोह ओळखून त्याग करण्याचा निर्धार केला, तर कोणतीही संस्था पुन्हा नव्याने फुलू शकते.
गट बदलण्यापेक्षा वृत्ती बदलण्याची गरज आहे. म्हणून आज घरी परतताना प्रत्येकाने फक्त एकदाच स्वतःला आरशासमोर उभे करावे आणि मनाला विचारावे-मी संस्था घडवत आहे की नकळत ती मोडत आहे? माझ्या उपस्थितीमुळे विश्वास वाढतो की संशय? माझ्या शब्दांनी माणसं जोडली जातात की तुटतात? या प्रश्नांची उत्तरे दुसरे कोणी देऊ शकत नाही. ती प्रत्येकाच्या अंतःकरणातच दडलेली आहेत. आणि त्या उत्तरांवरच उद्याची संस्था, उद्याचा समाज आणि आपल्या पुढच्या पिढीचे भविष्य उभे राहणार आहे.
लेख संपवताना प्रत्येक वाचकाला फक्त एकच प्रश्न… मी ज्या संस्थेचा भाग आहे, तिला माझ्यामुळे बळ मिळत आहे की माझ्यामुळे भेगा पडत आहेत?
या प्रश्नाचं उत्तर जर प्रत्येकाने
स्वतःच्या मनाशी प्रामाणिकपणे दिलं, तर कदाचित अनेक संस्थांमधील गटबाजी संपवण्यासाठी वेगळ्या आदेशांची गरज भासणार नाही. कारण प्रत्येक मोठा बदल हा एखाद्या शासन निर्णयाने नव्हे, तर एका माणसाच्या बदललेल्या मनाने सुरू होतो.

Factionalism wins… and the institution loses!