गुड फ्रायडे : त्याग, मुक्ती, निरपेक्ष प्रेम या मूल्यांचे प्रतिबिंब

गुड फ्रायडे हा दिवस जागतिक ख्रिश्चन समुदायासाठी आणि मानवी इतिहासासाठी अत्यंत गंभीर आणि चिंतनाचा क्षण आहे. हा तो दिवस आहे, ज्या दिवशी येशू ख्रिस्ताला कॅल्व्हरी येथे क्रूसावर चढवण्यात आले होते. ख्रिश्चन विधींच्या दिनदर्शिकेनुसार (लिटर्जिकल कॅलेंडर) हा दिवस ईस्टर संडेच्या आधीचा शुक्रवार आहे. तो लेंट या 40 दिवसांच्या प्रार्थना, आत्मपरीक्षण आणि उपवासाच्या पवित्र काळाचा समारोप करतो.

ऐतिहासिक आणि विधिवत दृष्टिकोनातून पाहिल्यास सुरुवातीच्या काळात येशू ख्रिस्ताचे अंतिम भोजन (लास्ट सपर), दुःखसहन आणि पुनरुत्थान हे सर्व एकाच घटनेचा भाग मानले जात असे. मात्र, चौथ्या शतकापासून हे कार्यक्रम स्वतंत्रपणे साजरे करण्याची ’विधिवत परंपरा’ (लिटर्जिकल ट्रॅडिशन) रूढ झाली, ज्यामुळे गुड फ्रायडे हा प्रामुख्याने शोक आणि आदराचा दिवस बनला. हा दिवस केवळ एका ऐतिहासिक घटनेची स्मृती नसून, तो ’त्याग’, ’मुक्ती’ (रिडेंप्शन) आणि ’निरपेक्ष प्रेम’ या मूल्यांचे प्रतिबिंब आहे. या दिवसाच्या नावामागील भाषिक गुपिते आपल्याला मानवी संस्कृतीच्या प्रवासाची नवी दिशा दाखवतात.
भाषिक जिज्ञासा म्हणून आपण जेव्हा या नावाकडे पाहतो, तेव्हा एक मोठा विरोधाभास जाणवतो. अनेकांना प्रश्न पडतो की, ज्या दिवशी येशू ख्रिस्ताला अमानवीय यातना आणि मृत्यू सहन करावा लागला, त्याला ’गुड’ (चांगला) असे का संबोधले जाते? या प्रश्नाचे उत्तर आपल्याला प्राचीन इंग्रजीच्या व्युत्पत्तीमध्ये मिळते.
प्राचीन इंग्रजीमध्ये गुड या शब्दाचा अर्थ आजच्यासारखा केवळ आनंदी किंवा मनोरंजक असा नव्हता. तो होली (पवित्र) किंवा पाय-अस (धार्मिक) या अर्थाची एक जुनी छटा दर्शवणारा शब्द आहे. त्यामुळे गुड फ्रायडेचा मूळ आणि अर्थपूर्ण अनुवाद ’पवित्र शुक्रवार’ असा होतो. हा दिवस त्या दिवशी घडलेल्या दुःखद घटनेमुळे नाही, तर त्या घटनेतून प्राप्त झालेल्या आध्यात्मिक ’पवित्रतेमुळे’ आणि मानवजातीला मिळालेल्या ’मुक्ती’च्या फळासाठी ’गुड’ मानला जातो.
नावाचा प्रभाव आणि परंपरा
गुड फ्रायडेच्या नावातील गांभीर्य आणि ’पवित्रता’ जगभरातील विविध सांस्कृतिक प्रथांमधून व्यक्त होते. एक ऐतिहासिक शिक्षक म्हणून, यातील काही वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरांचा अभ्यास करणे रंजक
ठरेल :
लोहारांचा संप आणि
हातोड्याचा त्याग
ऐतिहासिक काळात गुड फ्रायडेला लोहार काम करण्यास मनाई करत असत. यामागील धारणा अशी होती की, येशूला क्रूसावर ठोकण्यासाठी लोखंडी खिळ्यांचा वापर झाला होता. त्यामुळे या दिवशी लोखंडावर ’हातोडा मारणे’ ही क्रिया क्रूसावर चढवण्याच्या क्रियेचीच पुनरावृत्ती मानली जात असे. आजही अनेक जण या दिवशी घरातील दुरुस्तीची कामे करणे टाळतात.
जर्मनीतील ’तान्झवर्बोट’
जर्मनीमध्ये या दिवसाला ’शांत सुट्टी’ मानले जाते. येथील अनेक राज्यांमध्ये या दिवशी सार्वजनिक ठिकाणी नाचण्यावर कायदेशीर बंदी असते जेणेकरून दिवसाचे मौन आणि गांभीर्य भंग होऊ नये.
बर्म्युडा येथील पतंग
आणि विरोधाभास
बर्म्युडामध्ये या दिवशी रंगीबेरंगी पतंग उडवले जातात. या परंपरेचा उगम एका शिक्षकाने आपल्या विद्यार्थ्यांना स्वर्गारोहण समजावून सांगण्यासाठी केलेल्या प्रयत्नातून झाला. यात विरोधाभास असा आहे की, पतंग ’क्रूसाच्या’ आकाराचा असतो (जे बलिदानाचे प्रतीक आहे), पण तो आकाशात झेपावणे हे येशूच्या स्वर्गात
जाण्याचे शिक्षण देण्यासाठी वापरले जाते.
विधिवत वेगळेपण (नो मास)
ख्रिश्चन वर्षातील हा एकमेव असा दिवस आहे, जेव्हा कॅथॉलिक चर्चमध्ये ’मास’ साजरा केला जात नाही. या दिवशी वेदी पूर्णपणे रिकामी आणि वस्त्राविना ठेवली जाते, जे रिकाम्या थडग्याचे आणि ख्रिस्ताच्या अभावाचे प्रतीक आहे.
दुपारी 3 वाजताचे महत्त्व
गॉस्पेलनुसार, येशूचा मृत्यू दुपारी 3 वाजता (नवव्या तासाला) झाला. त्यामुळे दुपारी 12 ते 3 हा काळ अत्यंत पवित्र मानला जातो आणि यावेळी जगभरात शांतता पाळून विशेष प्रार्थना केल्या जातात.
’हॉट क्रॉस बन्स’ची परंपरा
1592 मध्ये राणी एलिझाबेथ पहिली हिने असा हुकूम काढला होता की, हे मसालेदार बन्स केवळ गुड फ्रायडे, ख्रिसमस किंवा अंत्यसंस्काराच्या वेळीच विकले जावेत. कारण ते अत्यंत ’पवित्र’ मानले जात. यावर असलेले ’क्रॉस’चे चिन्ह वाईट शक्तींपासून संरक्षण करते, अशीही एक लोकधारणा होती.
आधुनिक संदर्भातील महत्त्व
गुड फ्रायडे आपल्याला एका महत्त्वाच्या वळणावर आणून उभे करतो ते म्हणजे, ’शांतता’. हा दिवस आपल्याला केवळ ख्रिस्ताच्या बलिदानाची आठवण करून देत नाही, तर आपल्याला थांबायला, विचार करायला आणि आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडतो. वेदना आणि त्यागातूनच नवीन जीवनाचा उदय होतो, हे या दिवसाचे सार आहे.आजच्या या वेगवान आणि गोंगाटाच्या जगात आपण स्वतःला विचारले पाहिजे : आपण आपल्या मनातील कोलाहल शांत करून, या पवित्र स्तब्धतेचा स्वीकार करायला तयार आहोत का? गुड फ्रायडे हा केवळ इतिहासातील एक अध्याय नसून तो आपल्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवण्याची आणि इतरांप्रति करुणामय होण्याची एक शाश्वत संधी आहे.

Good Friday: A reflection of the values of sacrifice, liberation, and unconditional love

Sheetal Nagpure

शीतल नागपुरे या गांवकरी मध्ये डिजिटल विभागात कार्यरत असून, १ वर्षापासून ऑनलाइन वृत्त संकलनाचे काम करत आहेत. त्या पदवीधर असून, त्यांना वाचनाची आवड आहे.