आम्लपित्त आणि आयुर्वेद

आम्लपित्त : केवळ छातीत जळजळ की आणखी काही?
आजकाल आपण पाहतो की, आपल्या या धावपळीच्या आणि
स्पर्धेच्या जीवनशैलीत भेटणार्‍या प्रत्येक दोन व्यक्तींमागे एकाला तरी अ‍ॅसिडिटीची तक्रार असतेच. अगदी शाळकरी मुलांपासून ते वयोवृद्धांपर्यंत सर्वांनाच या समस्येने कधी ना कधी सतावलेले असते. आधुनिक भाषेत आपण याला अगदी सहज अ‍ॅसिडिटी म्हणतो, तर आपल्या समृद्ध आयुर्वेदामध्ये यालाच अतिशय मार्मिकपणे आम्लपित्त असे नाव दिले आहे.
आम्ल म्हणजे आंबट आणि पित्त म्हणजे शरीरातील उष्णता. जेव्हा आपल्या शरीरातील हे पित्त प्रमाणाबाहेर वाढते आणि आंबट, विकृत रूप घेते, तेव्हा खर्‍या अर्थाने आम्लपित्ताचा त्रास सुरू होतो.
फक्त छातीत जळजळ म्हणजेच आम्लपित्त नव्हे!
आपला असा एक मोठा गैरसमज असतो की, फक्त छातीत जळजळ होणे किंवा आंबट ढेकर येणे म्हणजेच आम्लपित्त. पण खरं सांगायचं तर, आयुर्वेदाच्या विशाल दृष्टिकोनातून आम्लपित्त म्हणजे केवळ पोटाचा आजार नाही, तर तो संपूर्ण शरीराला आणि मनालाही अस्वस्थ करणारा एक व्यापक त्रास आहे.
जेव्हा हे विकृत आणि आंबट पित्त शरीराच्या वेगवेगळ्या भागात फिरते, तेव्हा ते केवळ पचनसंस्थेवरच नाही, तर इतर अनेक अवयवांवर आपले दुष्परिणाम दाखवते. या विकृत पित्ताच्या प्रवासावरून त्याचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात:
1. ऊर्ध्वग आम्लपित्त (वरच्या दिशेने जाणारे पित्त):
जेव्हा हे पित्त वरच्या दिशेने प्रवास करते, तेव्हा केवळ छातीतच नव्हे, तर घशातही आग होते. वारंवार तोंड येणे, दात आंबणे, भयंकर डोकेदुखी, डोळ्यांची आग होणे आणि मळमळून अगदी चक्कर येणे यांसारखी लक्षणे यात प्रामुख्याने दिसतात.
2. अधोग आम्लपित्त (खालच्या दिशेने जाणारे पित्त):
जेव्हा हे पित्त खालच्या दिशेने जाते, तेव्हा शौचाच्या किंवा लघवीच्या वाटेला आग होणे, पोटात प्रचंड गुडगुडणे, गॅस अडकून राहणे, वारंवार जुलाब होणे किंवा अगदी उलट म्हणजे बद्धकोष्ठता (Constipation) असे त्रास उद्भवतात.
याशिवाय पित्त जेव्हा रक्तात मिसळते, तेव्हा अंगावर लाल गांधी उठणे (शीतपित्त), भयंकर खाज सुटणे, चेहर्‍यावर वांग किंवा मुरुमे येणे असे त्वचेचे विकार सुरू होतात. पित्ताचा थेट संबंध आपल्या मनाशीही असतो. त्यामुळे आम्लपित्त वाढल्यावर प्रचंड चिडचिड होणे, अकारण राग येणे, कामात उत्साह न वाटणे आणि रात्रीची शांत झोप उडणे, असे मानसिक त्रासही पाठीस लागतात. अगदी अकाली केस पांढरे होणे, केस गळणे किंवा सांधे दुखणे यामागेही वाढलेले पित्तच कारणीभूत असू शकते.
याचे मुख्य कारण दडलेले आहे ते आपल्या रोजच्या सवयींमध्ये. अति तिखट, मसालेदार आणि बाहेरचे उघड्यावरचे अन्न खाणे, जेवणाच्या वेळा न पाळणे (कधीही आणि कितीही खाणे), रात्री उशिरापर्यंत जागत राहणे, व्यसने आणि मुख्य म्हणजे आजच्या काळातील ताणतणाव (Stress) ही पित्त वाढवणारी काही प्रमुख कारणे आहेत. पण काळजी करण्याचे कारण नाही. आयुर्वेदात यावर अतिशय सुंदर आणि सोपे उपाय आणि औषधी उपक्रम सांगितले आहेत.
आवळा हा पित्तावरील सर्वात उत्तम मित्र आहे. रोज सकाळी आवळ्याचा रस किंवा आवळा चूर्ण खडीसाखरेसोबत घेतल्यास पोटाला छान थंडावा मिळतो.
रोज सकाळी रिकाम्या पोटी फक्त एक चमचा गाईचे साजूक तूप खाल्ल्याने पोटाच्या आतील नाजूक त्वचेला एक मऊ लेप मिळतो आणि जळजळ शांत होते.
रात्रभर पाण्यात भिजवलेल्या 15-20 काळ्या मनुका (बिया असलेल्या) सकाळी चावून खाल्ल्याने पोट छान साफ होते आणि अतिरिक्त पित्त शरीराबाहेर पडायला मदत होते.
औषधांपेक्षा पथ्य पाळण्याला
आयुर्वेदात जास्त महत्त्व आहे. आहारात मुगाची डाळ, दुधी भोपळा, पडवळ, काकडी, डाळिंब, साळीच्या लाह्या यांचा आवर्जून समावेश करावा. दूध पिताना ते नेहमी थंड किंवा कोमट प्यावे. तसेच शिळे अन्न, अति चहा-कॉफी, बेकरीचे आणि मसालेदार पदार्थ शक्यतो टाळावेत.
आम्लपित्त हा आजार केवळ जळजळ थांबवणार्‍या तात्पुरत्या अँटासिड (Antacid) गोळ्या खाऊन कायमचा बरा होत नाही. गोळ्यांचा अतिवापर शरीराला नुकसानच पोहोचवतो. त्यासाठी आपल्या जीवनशैलीत थोडा सकारात्मक बदल करणे गरजेचे आहे. योग्य आहार, वेळेवर जेवण, पुरेशी झोप आणि जर त्रास जास्त असेल तर आयुर्वेदिक डॉक्टरांच्या सल्ल्याने पंचकर्म (जसे की, विरेचन किंवा वमन) करून घेतल्यास आपण या आम्लपित्ताला कायमचे दूर ठेवू शकतो.
आपल्याच शरीराशी आणि निसर्गाशी थोडी मैत्री केली, की आरोग्य नेहमीच आपल्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहते!

Hyperacidity and Ayurveda