‘अधिक मास’ प्रथा की ओझे?

सध्याच्या काळात ‘धोंड्याचा महिना’ म्हणजेच ‘अधिक मास’ सर्वत्र उत्साहात साजरा होत आहे. पौराणिक आणि धार्मिक संदर्भात अधिक मासाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. मात्र, याच काळाशी जोडलेल्या काही जुन्या प्रथा आजही समाजात घट्ट पाय रोवून बसलेल्या अपेक्षांवर पुनर्विचार करण्याची वेळ आली आहे. काळ बदलला आहे, पण मानवी विचारांच्या काही चौकटी आजही त्याच जुन्या, कुजलेल्या रूढींच्या जोखडात अडकलेल्या दिसतात.
परंपरा की आर्थिक दबाव?
जुन्या प्रथेनुसार अधिक मासात जावयाला सोन्याची भेटवस्तू देणे किंवा त्याला मानपान करणे ही एक ‘प्रतिष्ठा’ मानली जाते. पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या या रूढींनी अनेक मध्यमवर्गीय कुटुंबांचे आर्थिक कंबरडे मोडले आहे. प्रश्न केवळ सोन्याच्या वस्तूचा नाही, तर त्यामागे असलेल्या मानसिकतेचा आहे. ‘जावई’ म्हणजे पूजनीय असावा, पण त्याचा सन्मान केवळ महागड्या भेटवस्तूंनीच होतो का? आजच्या काळात, जिथे महागाई गगनाला भिडली आहे, तिथे केवळ परंपरेच्या नावाखाली कर्ज काढून किंवा आर्थिक ओझं वाहून अशा प्रथा पाळणे, हा निव्वळ मूर्खपणा वाटतो.
एका मुलीला जन्म देणे, तिचे संगोपन करणे आणि तिला सुशिक्षित करून स्वावलंबी बनवणे, हे पालकांचे सर्वांत मोठे आणि पवित्र कार्य आहे. मुलीला ‘परक्याचे धन’ मानण्याची जुनी मानसिकता आता मोडीत काढली पाहिजे. ती ज्या घरात जाते, तिथे ती केवळ एक व्यक्ती म्हणून नाही, तर एका स्वतंत्र अस्तित्वाच्या नात्याने जाते. मग तरीही तिच्या माहेरच्या लोकांकडूनच सोन्या-नाण्यांची किंवा सासरच्या विविध अपेक्षांची पूर्तता करण्याची मागणी का केली जाते? हे म्हणजे मुलीच्या शिक्षणाचा आणि तिच्या स्वावलंबनाचा अपमान
नाही का?
आजची तरुण पिढी सुशिक्षित आहे. मुला-मुलींनी एकमेकांना समजून घेऊन, समसमानतेच्या नात्याने संसार थाटणे ही काळाची गरज आहे. सुदैवाने, नवीन विचारसरणीची अनेक तरुण जोडपी या प्रथांना कडाडून विरोध करत आहेत. मात्र, अडचण येते ती समाजातील त्या ‘जुन्या जीवांची’, ज्यांनी शिक्षणाचा अभाव असल्याने किंवा केवळ ‘समाज काय म्हणेल’ या भीतीने या प्रथांना कुरवाळत ठेवले आहे. जे लोक प्रगत विचारांचे आहेत, त्यांनी आता अशा प्रथांच्या विरोधात ठामपणे उभे राहण्याची वेळ आली आहे. मूक संमती देणे हेसुद्धा या अंधश्रद्धेला खतपाणी घालण्यासारखेच आहे.
सोन्याच्या दागिन्यांत मोजू नका लेकीचे मोल,
शिक्षण तिचेच खरे, जिच्या जिद्दीचा अनमोल बोल.
अधिक मास येतो, निसर्ग नवी पालवी घेऊन,
जुने ते फेकून द्या, नवे विचार अंगीकारून!
जावईबापूंच्या मानपानाचे हे कोडे कशाला?
स्वबळावर संसार फुलवणे, हाच धडा उद्याला.
अंधश्रद्धेचे जळमट आता जाळून टाका रे,
माणुसकीच्या नात्याने, नवा समाज घडवा रे! काळाची पावले ओळखा
लग्नानंतरच्या ‘देण्या-घेण्या’च्या प्रथांमधून आपण बाहेर पडले पाहिजे. नाती ही प्रेमाने, विश्वासाने आणि एकमेकांच्या आधाराने जपली जातात, ती दागिन्यांच्या वजनावर मोजायची नसतात. ज्या समाजात मुलीच्या शिक्षणाला महत्त्व दिले जाते, त्याच समाजात अशा निरर्थक प्रथांचे ओझे कमी व्हायला हवे.
या अधिक मासात आपणही आपली विचारसरणी अधिक प्रगल्भ करूया. एखाद्या जावयाला सोन्याची भेट देण्यापेक्षा, तीच गुंतवणूक आपल्या लेकीच्या भविष्यासाठी किंवा तिच्या स्वप्नांसाठी केली तर ती अधिक सार्थकी लागेल. प्रथा या मानवासाठी आहेत, मानव प्रथांसाठी नाही. चला, जुन्या जळमटांना निरोप देऊया आणि एक सुजाण, प्रगल्भ आणि समानतेच्या विचारांची नवीन पिढी घडवूया.

More Mass’ custom or burden?

Sheetal Nagpure

शीतल नागपुरे या गांवकरी मध्ये डिजिटल विभागात कार्यरत असून, १ वर्षापासून ऑनलाइन वृत्त संकलनाचे काम करत आहेत. त्या पदवीधर असून, त्यांना वाचनाची आवड आहे.