‘कनेक्ट सेंट्रल एशिया’ धोरणाला नवी गती

– समाधान कदम

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचा मध्य आशिया दौरा नुकताच या महिन्याच्या प्रारंभी झाला. दौर्‍यातील पहिला टप्पा उझबेकिस्तान होता. भारत आणि उझबेकिस्तान यांच्यातील राजनैतिक संबंध अधिक मजबूत करणे, व्यापार व गुंतवणूक वाढविणे, तसेच ऊर्जा, खनिजे, तंत्रज्ञान आणि डिजिटल क्षेत्रातील सहकार्य वाढविणेे, हा या भेटीचा प्रमुख उद्देश होता. मध्य आशियातील उझबेकिस्तानचे भौगोलिक आणि आर्थिक महत्त्व लक्षात घेता भारतासाठी या देशाशी वाढते संबंध विशेष महत्त्वाचे आहेत. भारताच्या ‘कनेक्ट सेंट्रल एशिया’ धोरणात उझबेकिस्तानला महत्त्वाचे स्थान आहे. ताश्कंदमध्ये पंतप्रधान मोदी यांनी उझबेकिस्तानचे राष्ट्राध्यक्ष शवकत मिर्झियोयेव्ह यांची भेट घेतली. दोन्ही नेत्यांमध्ये भारत-उझबेकिस्तान संबंधांच्या विविध पैलूंवर चर्चा झाली. या चर्चेत व्यापार, गुंतवणूक, ऊर्जा सुरक्षा, महत्त्वाची खनिजे, औषधनिर्मिती, कृषी, तंत्रज्ञान आणि डिजिटल सहकार्य या क्षेत्रांना महत्त्व देण्यात आले. भारताच्या वाढत्या ऊर्जा आणि औद्योगिक गरजा लक्षात घेता, मध्य आशियातील नैसर्गिक संसाधने भारतासाठी महत्त्वाची ठरत आहेत. डिजिटल क्षेत्रात भारताने विकसित केलेल्या डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधांचा अनुभव उझबेकिस्तानसोबत सामायिक करण्याची शक्यतादेखील या संबंधांना नवी दिशा देऊ शकते. सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक संबंधांवर भर देण्यात आला. भारत-उझबेकिस्तानच्या ऐतिहासिक संबंधांनाही महत्त्व देण्यात आले. ताश्कंद हे भारताच्या आधुनिक इतिहासाशीही जोडलेले शहर आहे. भारताचे माजी पंतप्रधान लालबहादूर शास्त्री यांचे ताश्कंदशी असलेले ऐतिहासिक नाते दोन्ही देशांमधील संबंधांची खोली अधोरेखित करते. महात्मा गांधींचे विचार, भारतीय संस्कृती आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून लोकांमधील संपर्क वाढविण्यावरही भर देण्यात आला. उझबेकिस्तानमधील कार्यक्रम पूर्ण केल्यानंतर पंतप्रधान मोदी किर्गिझस्तानची राजधानी बिश्केक येथे पोहोचले. येथे त्यांचा दौरा एससीओ शिखर परिषदेशी जोडला गेला. बिश्केकमध्ये एससीओ च्या सदस्य देशांच्या प्रमुखांची बैठक आयोजित करण्यात आली होती. एससीओच्या अधिकृत नोंदीनुसार 26 वी एससीओ राष्ट्रप्रमुखांची बैठक किर्गिझस्तानमध्ये झाली. पंतप्रधान मोदी यांनी या शिखर परिषदेत सहभाग घेतला. या परिषदेत प्रादेशिक सुरक्षा, दहशतवाद, आर्थिक सहकार्य, कनेक्टिव्हिटी आणि युरेशियातील बदलती परिस्थिती यांसारख्या विषयांवर चर्चा झाली. एससीओ हे भारतासाठी मध्य आशिया, रशिया, चीन आणि इतर सदस्य देशांशी बहुपक्षीय संवाद साधण्याचे महत्त्वाचे व्यासपीठ आहे. त्यामुळे या परिषदेत भारताची भूमिका विशेष महत्त्वाची ठरली.
दहशतवादाविरोधात भारताचा ठाम संदेश
एससीओच्या व्यासपीठावर भारताने दहशतवादाविरोधात कठोर भूमिका मांडली. दहशतवादाला कोणत्याही स्वरूपात समर्थन मिळता कामा नये, तसेच दहशतवादी संघटनांना मिळणारा आर्थिक आणि संघटनात्मक पाठिंबा रोखण्यासाठी सदस्य देशांनी एकत्रित प्रयत्न करण्याची गरज भारताने अधोरेखित केली. दहशतवादाच्या मुद्द्यावर ‘दुटप्पी निकष’ स्वीकारता येणार नाहीत, हा भारताचा सातत्यपूर्ण संदेश या परिषदेतही महत्त्वाचा राहिला. भारताने एससीओच्या माध्यमातून प्रादेशिक सुरक्षा, कनेक्टिव्हिटी आणि आर्थिक संधी यांना प्राधान्य दिले. अफगाणिस्तानमधील परिस्थितीमुळे मध्य आशिया आणि आसपासच्या प्रदेशाच्या सुरक्षेवर होणार्‍या परिणामांकडेही लक्ष वेधण्यात आले. व्यापार आणि वाहतूक मार्गांचा विकास करताना संबंधित देशांचे सार्वभौमत्व आणि प्रादेशिक अखंडतेचा आदर केला पाहिजे, ही भारताची भूमिका आहे.
मध्य आशियाशी संपर्क वाढविण्यासाठी चाबहार बंदर आणि आंतरराष्ट्रीय उत्तर-दक्षिण वाहतूक मार्गासारख्या पर्यायी मार्गांना भारत महत्त्व देत आहे. जगातील विविध भागांत सुरू असलेल्या संघर्षांच्या पाश्वर्र्भूमीवर भारताने संवाद आणि मुत्सद्देगिरीच्या माध्यमातून समस्यांचे निराकरण करण्यावर भर दिला. युद्धाऐवजी चर्चा, राजनैतिक प्रयत्न आणि परस्पर सहकार्याच्या माध्यमातून शांतता प्रस्थापित करण्याची भूमिका भारताने मांडली. परिषदेनंतर पंतप्रधान मोदींच्या चार दिवसांच्या मध्य आशिया दौर्‍याची सांगता झाली.
मध्य आशियात भारताचे वाढते महत्त्व
या दौर्‍यामुळे भारताने मध्य आशियातील आपली राजनैतिक उपस्थिती अधिक मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला आहे. ऊर्जा, महत्त्वाची खनिजे, व्यापार, डिजिटल तंत्रज्ञान, सुरक्षा आणि कनेक्टिव्हिटी या क्षेत्रांत भारतासाठी या प्रदेशात मोठ्या संधी आहेत. चीनचा वाढता आर्थिक प्रभाव, रशियाशी मध्य आशियाचे पारंपरिक संबंध आणि युरेशियातील बदलते सामरिक समीकरण लक्षात घेता भारतासाठी या प्रदेशाचे महत्त्व वाढत आहे. दहशतवादाविरोधातील कठोर भूमिका, प्रादेशिक सुरक्षा, कनेक्टिव्हिटी, आर्थिक सहकार्य आणि संवादाच्या माध्यमातून शांतता या मुद्द्यांवर भारताने आपली भूमिका स्पष्ट केली. त्यामुळे हा दौरा भारताच्या ‘कनेक्ट सेंट्रल एशिया’ धोरणाला नवी गती देणारा आणि मध्य आशियामध्ये भारताची भूमिका अधिक मजबूत करणारा ठरला आहे.

New momentum for the ‘Connect Central Asia’ policy

Sheetal Nagpure

शीतल नागपुरे या गांवकरी मध्ये डिजिटल विभागात कार्यरत असून, १ वर्षापासून ऑनलाइन वृत्त संकलनाचे काम करत आहेत. त्या पदवीधर असून, त्यांना वाचनाची आवड आहे.