धारची भोजशाळा आणि वाग्देवी

प्राचीन भारतीय ज्ञानपरंपरेचे ऐतिहासिक वैभव

मध्य प्रदेशातील धार (प्राचीन धारानगरी) हे केवळ एका शहराचे नाव नाही, तर ते प्राचीन भारताच्या साहित्यिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक वैभवाचे जिवंत प्रतीक आहे. परमार वंशाचे राजे भोज यांनी अकराव्या शतकात स्थापन केलेली ’भोजशाळा’ आणि तेथील ’वाग्देवी’ (सरस्वती) मंदिर हे भारताच्या समृद्ध इतिहास पानावरील एक सुवर्णपान आहे. या ऐतिहासिक वास्तूचा आणि परंपरेचा वस्तुनिष्ठ, ऐतिहासिक आणि पुरातत्त्वीय आढावा घेणारा हा विशेष लेख.
राजा भोज आणि धारनगरीचा सुवर्णकाळ हे भारतीय समृद्ध इतिहासातील सोनेरी पर्व आहे. परमार घराण्यातील महान राजे भोज (कारकीर्द इ.स. 1010 ते 1055) हे स्वतः एक ख्यातनाम कवी, विद्वान, तत्त्वज्ञ आणि अद्वितीय वास्तुशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी धारानगरीला आपली राजधानी बनवून तिला विद्येचे आणि कलेचे प्रमुख केंद्र बनवले. राजे भोज यांनी इ.स. 1034 च्या सुमारास धार येथे एका भव्य विद्यापीठाची स्थापना केली, ज्याला ’भोजशाळा’ म्हटले जाते. हे विद्यापीठ तत्कालीन काळात जगातील संस्कृत अध्ययन, काव्यशास्त्र, खगोलशास्त्र, धर्मशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानाचे सर्वांत मोठे केंद्र बनले होते. याच विद्यापीठाच्या प्रांगणात राजे भोज यांनी विद्या आणि कलेची अधिष्ठात्री देवता ’वाग्देवी’ (सरस्वती) हिच्या भव्य आणि देखण्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली.
वाग्देवीची मूर्ती : शिल्पकलेचा अद्भुत नमुना आणि तिचा इतिहास
धार येथील वाग्देवीची मूळ मूर्ती ही भारतीय शिल्पकलेचा अत्यंत उत्कृष्ट आणि दुर्मिळ नमुना मानली जाते. ही मूर्ती पांढर्‍या स्फटिकसदृश वालुकाश्मात कोरलेली आहे. या मूर्तीची अंगभूत ठेवण, त्रिभंग मुद्रा, दागिन्यांची आणि वस्त्रांची सुबक कारागिरी तत्कालीन उच्च दर्जाच्या शिल्पकलेची साक्ष देते. मूर्तीच्या पादपीठावर (पायाशी) प्राकृत भाषेत आणि ब्राह्मी लिपीत एक शिलालेख कोरलेला आहे. या शिलालेखानुसार, ही मूर्ती शिल्पकार ’मंथल’ याने राजे भोज यांच्या आदेशावरून इ.स. 1034 मध्ये तयार केली होती.
एकोणिसाव्या शतकात, भारतात ब्रिटिश राजवट असताना, धारचे तत्कालीन राजकीय एजंट मेजर किनकेड यांच्या काळात (साधारण 1875-1880 च्या सुमारास) ही ऐतिहासिक मूर्ती भारतातून लंडनला नेण्यात आली. सध्या ही मूळ मूर्ती लंडन येथील ब्रिटिश म्युझियमच्या आशियाई कला दालनात सुरक्षित ठेवण्यात आली आहे. भारत सरकारकडून आणि विविध सांस्कृतिक संस्थांद्वारे ही मूर्ती कायदेशीर मार्गाने पुन्हा भारतात आणण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न केले जात आहेत.
भोजशाळेची वास्तुकला आणि शैक्षणिक महत्त्व
नालंदा आणि तक्षशिलेप्रमाणेच भोजशाळेची रचना एका भव्य निवासी विद्यापीठासारखी होती. या वास्तूची वास्तुकला आणि तिथे मिळालेले अवशेष ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
काव्य आणि व्याकरणाचे शिलालेख : भोजशाळेच्या भिंतींवर, स्तंभांवर आणि जमिनीवरील शिलांवर प्राकृत आणि संस्कृत भाषेतील अनेक दुर्मिळ शिलालेख कोरलेले आहेत.
महत्त्वाचे ग्रंथ : येथे महर्षी पतंजली यांच्या व्याकरणाचे नियम (कूर्मशतक), राजे भोज यांनी लिहिलेली ’सरस्वती कंठाभरण’ आणि प्राकृत भाषेतील अनेक दुर्मिळ नाटके (उदा. कवी मदन रचित ’पारिजात मंजरी’) दगडांवर कोरलेली आढळतात. ही वास्तू म्हणजे केवळ एक मंदिर नव्हते, तर दगडांवर कोरलेले एक भव्य ग्रंथालय होते.
वर्तमान स्थिती आणि पुरातत्त्वीय वैज्ञानिक सर्वेक्षण
ऐतिहासिक कालखंडात झालेल्या राजकीय आणि लष्करी आक्रमणांमुळे या वास्तूच्या संरचनेत आणि वापरात बदल झाले. सध्या हे स्थळ भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (एएसआय)च्या अंतर्गत राष्ट्रीय महत्त्वाचे स्मारक म्हणून संरक्षित आहे.
कायदेशीर आणि वैज्ञानिक पावले : या वास्तूचा नेमका ऐतिहासिक आणि स्थापत्यशास्त्रीय इतिहास वैज्ञानिक पुराव्यांसह समोर यावा, यासाठी मध्य प्रदेश उच्च न्यायालयाच्या इंदूर खंडपीठाने आदेश दिले होते.
एएसआय सर्वेक्षण : या आदेशानुसार, भारतीय पुरातत्त्व विभागाने (एएसआय) या संपूर्ण परिसराचे आधुनिक तंत्रज्ञान, जसे की, ग्राउंंड पेनेट्रेटिंग रडार (जीपीआर), थ्रीडी लेझर स्कॅनिंग आणि कार्बन डेटिंग वापरून सखोल वैज्ञानिक सर्वेक्षण पूर्ण केले आहे. या सर्वेक्षणाचा अहवाल ऐतिहासिक सत्यता आणि वास्तूची प्राचीनता सिद्ध करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण दस्तऐवज ठरला आहे.
एकूणच धार येथील वाग्देवी मंदिर आणि भोजशाळा हा केवळ एका विशिष्ट भूप्रदेशाचा इतिहास नाही, तर तो भारताच्या प्राचीन आणि गौरवशाली ज्ञानपरंपरेचा जिवंत पुरावा आहे. ब्रिटिश संग्रहालयात असलेली वाग्देवीची मूळ मूर्ती पुन्हा मायभूमीत आणणे आणि धार येथील या ऐतिहासिक वास्तूचे मूळ वैभव जतन करणे, हे भारताच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक अस्मितेच्या दृष्टीने अत्यंत आवश्यक आहे. वृत्तपत्रीय आणि पुरातत्त्वीय दृष्टिकोनातून या वारशाचे वस्तुनिष्ठ जतन करणे, हेच आजच्या पिढीचे आद्य कर्तव्य आहे.

Dhar’s Bhojshala and Vagdevi