हुंडा : स्त्रीच्या अवमूल्यनाचा पुरावा

– अनुराधा सोनवणे
आज आपण 21व्या शतकात जगत आहोत. विज्ञान, तंत्रज्ञान, शिक्षण आणि आर्थिक प्रगतीच्या दृष्टीने मानवजातीने अभूतपूर्व उंची गाठली आहे. पण, एक प्रश्न अजूनही आपल्यासमोर उभा आहे – हुंडा.
हुंडा ही फक्त एक सामाजिक प्रथा नाही. तो स्त्रीच्या अवमूल्यनाचा पुरावा आहे. एका मुलीच्या लग्नासाठी तिच्या कुटुंबाने पैसे, मालमत्ता किंवा भेटवस्तू द्याव्यात, ही कल्पनाच मुळात स्त्रीला समान मानव म्हणून न पाहण्याची मानसिकता दर्शवते. या व्यवस्थेची सुरुवातच हे सिद्ध करते की, समाजाने स्त्रीचे योगदान पुरुषाइतके महत्त्वाचे मानले नाही. मुलांना संस्कार देणे, कुटुंब सांभाळणे, नातेसंबंध जपणे, प्रेम, त्याग आणि मूल्यांची जोपासना करणे – या सर्व गोष्टींमध्ये स्त्रीची भूमिका अनमोल आहे. तरीही तिच्या योगदानाचे मूल्य ओळखण्याऐवजी तिच्या विवाहाला व्यवहाराचे स्वरूप देण्यात आले. परंतु हुंड्याच्या प्रश्नाकडे केवळ कायदेशीर किंवा सामाजिक प्रथा म्हणून पाहणे पुरेसे नाही. त्याच्या मुळाशी असलेल्या मानसिकतेकडे पाहणे अधिक आवश्यक आहे.
स्त्रीचे योगदान नेहमीच पैशांमध्ये मोजता आले नाही, म्हणून कदाचित त्याचे महत्त्वही अनेकदा दुर्लक्षित झाले. एखादे घर केवळ भिंतींनी उभे राहत नाही; ते नात्यांनी, प्रेमाने, काळजीने, संस्कारांनी आणि भावनिक आधाराने उभे राहते. या सर्व गोष्टींच्या केंद्रस्थानी अनेकदा स्त्री असते. ती मुलांना जन्म देते, त्यांना मूल्ये शिकवते, कुटुंबाला भावनिक आधार देते, नात्यांना जोडून ठेवते, संकटांमध्ये धैर्य देते आणि अनेकदा स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवून इतरांचे आयुष्य समृद्ध करते. या योगदानाची किंमत कोणत्या तराजूत मोजायची? हुंडा ही व्यवस्था अप्रत्यक्षपणे सांगते की स्त्रीचे मूल्य अजूनही पैशांमध्ये मोजले जाऊ शकते. पण सत्य याच्या अगदी उलट आहे. स्त्री जे योगदान देते ते पैशांच्या, मालमत्तेच्या किंवा कोणत्याही व्यवहाराच्या पलीकडचे आहे. स्त्रीला मन आहे, बुद्धी आहे, स्वप्ने आहेत, क्षमता आहे आणि समाज घडवण्याची विलक्षण शक्ती आहे. तिला केवळ एखाद्या नात्याची भूमिका म्हणून नव्हे, तर स्वतंत्र आणि पूर्ण मानव म्हणून पाहण्याची वेळ आता आली आहे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणाले होते, मी समाजाची प्रगती स्त्रियांनी केलेल्या प्रगतीच्या प्रमाणावर मोजतो. आजही शिक्षित, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम आणि आधुनिक समजल्या जाणार्‍या कुटुंबांमध्ये हुंड्याशी संबंधित गुन्हे, छळ आणि अत्याचार दिसून येतात. का? कारण हुंडा केवळ कायद्याचा विषय नाही. तो शतकानुशतके मनामध्ये रुजलेल्या विचारसरणीचा परिणाम आहे. कायदे बदलले, शिक्षण वाढले, जीवनमान सुधारले; पण विचार बदलण्याची प्रक्रिया अजूनही अपूर्ण आहे.
मात्र, आजचा काळ परिवर्तनाचा काळ आहे. स्त्रीची शक्ती आज नव्या स्वरूपात समोर येत आहे. ती कुटुंब घडवते, समाज घडवते, नेतृत्व करते, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनते आणि स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण करते. स्त्री आता केवळ समानतेची मागणी करत नाही; ती स्वतःची क्षमता जगासमोर सिद्ध करत आहे. परंतु या परिवर्तनात एक महत्त्वाची काळजी घेणे आवश्यक आहे. समानता मिळवताना नात्यांमधील प्रेम, कुटुंबातील जिव्हाळा, त्याग, संवेदनशीलता आणि संस्कृतीची मुळे हरवता कामा नयेत. समाज व्यवहारप्रधान बनू नये. नातेसंबंध केवळ देणं-घेणं आणि स्वार्थ यापुरते मर्यादित राहू नयेत.
पुरुषाने आपल्या नेतृत्वाची, जबाबदारीची आणि संरक्षणाची भूमिका विसरू नये. स्त्रीने आपल्या संवेदनशीलतेची, सृजनशक्तीची आणि जपण्याच्या सामर्थ्याची किंमत कमी समजू नये. समानता म्हणजे सारखेपणा नाही; समानता म्हणजे परस्पर सन्मान. समाजातील स्त्रीत्व आणि पुरुषत्व यांचा समतोल टिकून राहणे आवश्यक आहे. हा समतोल संघर्षाने नव्हे तर समजुतीने, स्पष्टतेने आणि सजगतेने निर्माण होतो. हुंडा हा आजवर अनेक स्त्रियांनी सहन केलेल्या वेदना, अन्याय आणि अवमूल्यनाचा पुरावा आहे. पण तो भविष्य असण्याची गरज नाही.
बदल सुरू झाला आहे. स्त्रिया शिक्षण, नेतृत्व, व्यवसाय, विज्ञान, कला आणि प्रत्येक क्षेत्रात आपली क्षमता सिद्ध करत आहेत. समाजही बदलत आहे. आता गरज आहे ती हा बदल रागातून नव्हे, तर जाणिवेतून घडवण्याची. कारण स्त्रीचे मूल्य तिच्यासोबत आलेल्या पैशात नाही, तर ती निर्माण करत असलेल्या जीवनात आहे. ती केवळ घरात येत नाही; ती घराला घरपण देते. ती केवळ कुटुंबाचा भाग होत नाही; ती कुटुंब घडवते. हुंडामुक्त समाज ही केवळ स्त्रियांची लढाई नाही; तो अधिक सुसंस्कृत, न्याय्य, संवेदनशील आणि जागरूक समाज निर्माण करण्याचा प्रवास आहे.

Dowry: Evidence of the Devaluation of Women