प्लास्टिकच्या सावलीतले भविष्य

दरवर्षी 3 जुलै हा दिवस जगभरात आंतरराष्ट्रीय प्लास्टिक पिशवीमुक्त दिन म्हणून पाळला जातो. कॅलेंडरवरचा हा आणखी एक ‘दिवस’ म्हणून त्याची नोंद करून पुढे जाणे सोपे आहे; पण प्रत्यक्षात हा दिवस आपल्या विकासाच्या कल्पना, उपभोगाच्या सवयी आणि पर्यावरणाशी असलेल्या नात्याचा आरसा दाखवणारा आहे. कारण प्रश्न फक्त प्लास्टिक पिशव्यांचा नाही, प्रश्न आहे ‘सोयी’च्या नावाखाली आपण निसर्गावर लादलेल्या भाराचा.
गेल्या काही दशकांत प्लास्टिकने मानवी जीवनात इतक्या वेगाने प्रवेश केला की, आज त्याशिवाय दैनंदिन व्यवहाराची कल्पनाच अवघड वाटते. बाजारातील खरेदीपासून घरातील वस्तू, वैद्यकीय क्षेत्र, उद्योग, पॅकेजिंग, वाहतूक सर्वत्र प्लास्टिकचे वर्चस्व आहे. या सर्वांत सर्वाधिक सामान्य आणि सर्वाधिक वापरली जाणारी वस्तू म्हणजे प्लास्टिक पिशवी. ती हलकी, स्वस्त आणि सहज उपलब्ध असल्याने ती आधुनिक जीवनशैलीचे प्रतीक झाली. पण याच सोयीचा पर्यावरणाला मोजावा लागणारा खर्च दिवसेंदिवस वाढत गेला.
प्लास्टिक पिशव्यांचा वापर बहुतेक वेळा काही मिनिटांचा असतो; मात्र त्यांचे पर्यावरणातील अस्तित्व शेकडो वर्षांचे असते. एकदा वापरून फेकून दिलेल्या पिशव्या नाले, नद्या, समुद्र, शेती आणि मातीमध्ये जमा होतात. त्यांचे सूक्ष्म तुकडे तयार होऊन ते अन्नसाखळीत प्रवेश करतात. यामुळे केवळ पर्यावरणच नव्हे तर मानवी आरोग्यही नव्या प्रकारच्या आव्हानांना सामोरे जात आहे.
भारतातील शहरांचा विचार केला तर प्लास्टिकच्या समस्येचे चित्र अधिक स्पष्ट दिसते. पावसाळ्यात तुंबलेले नाले, रस्त्यावर साचलेले पाणी, कचर्‍याचे वाढते प्रमाण या अनेक समस्यांच्या मुळाशी प्लास्टिक कचर्‍याचा मोठा वाटा आहे. महानगरांपासून छोट्या शहरांपर्यंत स्वच्छतेच्या योजनांची चर्चा होते; परंतु नागरिकांच्या वापराच्या सवयी बदलल्याशिवाय या समस्या कायम राहतात.
या प्रश्नाची दुसरी बाजूही तितकीच महत्त्वाची आहे. प्लास्टिकचा वापर करणारा ग्राहक दोषी आहे का, की त्याची उपलब्धता वाढवणारी व्यवस्था? हा प्रश्न एकांगी पद्धतीने सोडवता येत नाही. उद्योग, शासन आणि ग्राहक या तिन्ही स्तरांवर जबाबदारी स्वीकारावी लागते.
फक्त बंदी जाहीर करून प्रश्न सुटत नाहीत आणि फक्त जनजागृती करूनही बदल घडत नाही. पर्याय उपलब्ध करून देणारी अर्थव्यवस्था आणि पर्यावरणपूरक सवयी अंगीकारणारा समाज या दोन्हींची आवश्यकता आहे. कापडी पिशव्या, पुनर्वापर करता येणारे साहित्य, जैवविघटनशील पर्याय आणि जबाबदार ग्राहक संस्कृती यांचा प्रसार ही केवळ पर्यावरणवादी भूमिका नाही; ती आर्थिकदृष्ट्याही शाश्वत दिशा आहे. अनेक ठिकाणी महिलांच्या स्वयंरोजगार गटांनी कापडी पिशव्या तयार करून रोजगार निर्माण केला आहे. काही शाळांनी विद्यार्थ्यांमार्फत ‘एक घर-एक कापडी पिशवी’ अभियान राबवले. काही व्यापार्‍यांनी प्लास्टिकशिवाय विक्रीचा प्रयोग यशस्वी केला. यावरून बदल अशक्य नाही; फक्त तो सवयींच्या पातळीवर उतरायला हवा. आजचा ग्राहक अधिक जागरूक होत आहे; तरीही विरोधाभास असा की पर्यावरणाची चिंता व्यक्त करणारा तोच ग्राहक दुकानात गेल्यावर “पिशवी द्या” असे सहज म्हणतो. आपल्या कृती आणि विचारांतील हे अंतर ओळखणे आवश्यक आहे. कारण पर्यावरणीय संकटे अचानक निर्माण होत नाहीत, ती रोजच्या छोट्या निर्णयांतून तयार होत जातात.
शिक्षणव्यवस्थेलाही यासंदर्भात मोठी भूमिका बजावावी लागेल. पर्यावरण हा विषय केवळ अभ्यासक्रमापुरता मर्यादित न राहता जीवनशैलीचा भाग व्हायला हवा. विद्यार्थ्यांना प्लास्टिकचे परिणाम सांगण्याइतकेच पर्याय वापरण्याची सवय लावणे महत्त्वाचे आहे. शाळेतील कार्यक्रम, प्रकल्प, परिसर स्वच्छता मोहीम आणि घरातील सहभाग यामुळे पर्यावरण शिक्षण अधिक प्रभावी होऊ शकते.
शासनाच्या धोरणांबाबतही सातत्याची गरज आहे. काही काळासाठी बंदी जाहीर करणे आणि नंतर तिची अंमलबजावणी शिथिल होणे हा परिचित अनुभव आहे. नियमांइतकीच अंमलबजावणी महत्त्वाची असते. पुनर्वापर उद्योगांना चालना, कचरा व्यवस्थापन सुधारणा, स्थानिक स्वराज्य संस्थांना सक्षम यंत्रणा आणि जनसहभाग या सर्वांची सांगड घालावी लागेल.
तथापि, पर्यावरणाचा प्रश्न फक्त सरकारचा नाही आणि तो केवळ कार्यकर्त्यांचाही नाही. प्रत्येक व्यक्तीच्या हातातील छोटी कृती मोठ्या बदलाची सुरुवात ठरू शकते. बाजारात जाताना स्वतःची पिशवी नेणे, एकदाच वापरल्या जाणार्‍या वस्तू टाळणे, घरात कचरा वेगळा करणे आणि मुलांमध्ये पर्यावरणपूरक सवयी रुजवणे, या कृती किरकोळ वाटल्या तरी त्यांचा एकत्रित परिणाम मोठा असतो.
3 जुलैचा हा दिवस म्हणूनच केवळ जागतिक घोषणांचा दिवस नाही. तो आपल्याला स्वतःला प्रश्न विचारण्याचा दिवस आहे. सोय आणि जबाबदारी यांच्यात आपण कोणत्या बाजूला उभे आहोत? विकासाचा अर्थ अधिक उपभोग की अधिक शाश्वतता? पुढील पिढ्यांसाठी आपण काय मागे ठेवणार आहोत? मानवाने निसर्गावर विजय मिळविल्याची भावना अनेकदा व्यक्त केली जाते; पण प्रत्यक्षात मानवाचे अस्तित्वही निसर्गावरच अवलंबून आहे.
प्लास्टिकची पिशवी हातात घेताना हा विचार कदाचित मनात येत नाही; पण त्याच पिशवीचा प्रवास नदी, समुद्र आणि पुन्हा आपल्या अन्नापर्यंत पोहोचतो, तेव्हा प्रश्न गंभीर बनतो. म्हणून 3 जुलै हा एक दिवस म्हणून नव्हे, तर एक सवय बदलण्याची सुरुवात म्हणून पाहण्याची वेळ आली आहे. कारण पर्यावरण वाचवण्याचा सर्वांत प्रभावी मार्ग मोठ्या घोषणांमध्ये नसून, छोट्या कृतींमध्ये दडलेला असतो. आणि कदाचित भविष्यातील पिढ्या आपल्याला याच एका साध्या प्रश्नावर मोजतील “तुम्ही सोयीसाठी प्लास्टिक निवडले की जबाबदारीसाठी पर्याय?”

The future in the shadow of plastic

Sheetal Nagpure

शीतल नागपुरे या गांवकरी मध्ये डिजिटल विभागात कार्यरत असून, १ वर्षापासून ऑनलाइन वृत्त संकलनाचे काम करत आहेत. त्या पदवीधर असून, त्यांना वाचनाची आवड आहे.