शाश्वत नाशिक : विकासाची चाके आणि निसर्गाचा श्वास

– वाहिद बागवान

नाशिकचा विस्तार आज अत्यंत वेगाने होत आहे. वाढत्या लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी रस्ते, उड्डाणपूल आणि इमारती यांसारखी विकासकामे शहरासाठी अपरिहार्य बनली आहेत. रोजगाराचा आणि सोयीसुविधांचा पाया असलेल्या या विकासाला कुणीही नाकारू शकत नाही. पण त्याचवेळी, नाशिकची मूळ ओळख असलेली गुलाबी थंडी आणि आल्हाददायक हवामान हरवत चालल्याची रास्त खंतही प्रत्येकाच्या मनात आहे. हल्ली समाजमाध्यमांवर किंवा सार्वजनिक चर्चांमध्ये एकतर विकासाला पूर्णपणे विरोध केला जातो किंवा प्रगतीच्या नावाखाली पर्यावरणाच्या हानीकडे सोयीस्कर दुर्लक्ष केले जाते. मात्र, केवळ टोकाची भूमिका घेऊन किंवा प्रत्येक गोष्टीवर नुसती टीका करून प्रश्न सुटणार नाहीत. आज खर्‍या अर्थाने गरज आहे ती ‘विकास विरुद्ध पर्यावरण’ असा संघर्ष उभा करण्यापेक्षा ‘विकासासोबत पर्यावरण’ हा दृष्टिकोन रुजवण्याची आणि तो कृतीत आणण्याची.

या संपूर्ण प्रक्रियेत नागरिक आणि प्रशासन यांनी एकाच दिशेने, समन्वयाने पावले टाकणे ही काळाची गरज बनली आहे. प्रशासनाने विकासकामे करताना केवळ ठेकेदार आणि बजेट यांच्या पलीकडे जाऊन विचार करणे अपेक्षित आहे. कोणताही मोठा प्रकल्प आणताना त्याचा पर्यावरणावर काय आणि किती परिणाम होईल, हे नागरिकांसमोर पारदर्शकपणे मांडले गेले पाहिजे. विकासकामांसाठी एखादे झाड तोडणे अपरिहार्य असेल, तर केवळ कागदोपत्री ‘एकास दहा’ झाडे लावण्याचे सोपस्कार पूर्ण न करता, बाधित झाडांचे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने
पुनर्रोपण (ट्रान्सप्लांटेशन) करणे आणि ती जगवणे हे प्रशासनाचे आद्यकर्तव्य आहे. तसेच, वाढत्या शहरीकरणामुळे नंदिनी किंवा गोदावरीत जाणारे सांडपाणी रोखण्यासाठी केवळ आश्वासनांवर न थांबता सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्पांची क्षमता वाढवणे तातडीचे आहे. विकास आराखडे तयार करताना प्रशासनाने स्थानिक नागरिकांना विश्वासात घेतल्यास, पुढील अनेक कायदेशीर आणि सामाजिक वाद सहज टाळता येऊ शकतात.
दुसरीकडे, प्रत्येक गोष्टीसाठी केवळ प्रशासनाला दोष देऊन मोकळे होणे योग्य नाही. या शहराचे आपणही काही देणे लागतो, ही जाणीव नागरिकांनी ठेवणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. प्रत्येक विकासकामाला आंधळा विरोध न करता, त्यात पर्यावरणाची हानी कशी कमीत कमी होईल यासाठी नागरिकांनी ‘सकारात्मक दबावगट’ म्हणून काम करायला हवे. केवळ समाजमाध्यमांवर टीका करण्यापेक्षा प्रत्यक्ष जनसुनावणीत सहभाग नोंदवणे अधिक परिणामकारक ठरते.
ट्रॅफिक कोंडीबद्दल प्रशासनाला जाब विचारताना, आपण स्वतः सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर किती करतो किंवा जवळच्या अंतरासाठी गाडी काढणे टाळतो का, याचाही विचार प्रत्येकाने स्वतःपुरता करायला हवा. आपल्या घरासमोरची झाडे जगवणे, जाहिरातींच्या फलकांसाठी झाडांवर ठोकले जाणारे खिळे थांबवणे, किंवा ओला-सुका कचरा वेगळा करणे यांसारख्या छोट्या-छोट्या कृतींमधूनही शहरात मोठा आणि शाश्वत बदल घडू शकतो.
हा सुवर्णमध्य साधायचा असेल, तर प्रशासन आणि नागरिक यांच्यातील दरी कमी व्हायला हवी. प्रत्येक वॉर्डात स्थानिक अधिकारी, पर्यावरण अभ्यासक आणि सामान्य नागरिक यांचे समन्वय गट स्थापन झाल्यास अनेक प्रश्न स्थानिक पातळीवरच सुटू शकतील. नाशिकचे ‘व्हिजन 2027’ हे केवळ सिमेंट आणि डांबराचे जंगल बनू नये, तर ते एका जिवंत, श्वास घेणार्‍या शहराचे स्वप्न असावे. रस्ते आणि उड्डाणपूल शहराला गती देतील हे नक्की, पण इथली जुनी जाणती झाडे आणि नद्याच या शहराला खर्‍या अर्थाने ‘जिवंत’ ठेवणार आहेत. ज्या दिवशी नागरिक आपली जबाबदारी ओळखतील आणि प्रशासन उत्तरदायित्वाची जाणीव ठेवेल, त्या दिवशी ‘नाशिक मॉडेल’ हे राज्यासाठीच नव्हे तर देशासाठी शाश्वत विकासाचे एक उत्तम उदाहरण ठरेल.
निसर्गाला ओरबाडून मिळवलेली प्रगती ही अल्पजीवी असते, तर निसर्गाला सोबत घेऊन साधलेला विकास हाच चिरंतन असतो. आपल्याला हा निसर्ग पूर्वजांकडून वारशाने मिळालेला नाही, तर तो आपण आपल्या पुढच्या पिढीकडून उसनवार घेतला आहे आणि तो त्यांना सुरक्षित परत करणे, हीच आपली खरी जबाबदारी आहे.

Sustainable Nashik: The Wheels of Development and the Breath of Nature